Πλάι στις παραδοσιακές αιτίες εκτοπισμού, όπως η φτώχεια και οι ένοπλες συγκρούσεις, ένας νέος, αόρατος εχθρός αναδύεται με ορμή: η κλιματική κρίση. Φονικές πλημμύρες, ανυπόφοροι καύσωνες και παρατεταμένες ξηρασίες δεν καταστρέφουν απλώς το περιβάλλον, αλλά διαλύουν ζωές, αναγκάζοντας χιλιάδες ανθρώπους να αναζητήσουν σωτηρία στην Ευρώπη. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα μιας εμπεριστατωμένης έρευνας Ελλήνων επιστημόνων που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στη διεθνή επιθεώρηση Ocean and Society.

Η μελέτη με τίτλο «Από τις Ρημαγμένες Ζωές του Παγκόσμιου Νότου, στα Περάσματα της Μεσογείου: Η Πραγματικότητα της Κλιματικής μετανάστευσης» αποτελεί προϊόν συνεργασίας της WWF Ελλάς, του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες και του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Οι ερευνητές πήραν συνεντεύξεις από 70 μετανάστες και πρόσφυγες από 17 διαφορετικές χώρες, οι οποίοι τη στιγμή της έρευνας βρίσκονταν σε δομές στη Λέσβο και την Αμυγδαλέζα, εργάζονταν στην Πελοπόννησο ή διέμεναν στο Βέλγιο. Πρόκειται για ανθρώπους που προέρχονται από τον Παγκόσμιο Νότο –από το Αφγανιστάν και το Πακιστάν μέχρι τη Σομαλία, το Σουδάν και τις Φιλιππίνες– περιοχές που πλήττονται δυσανάλογα σε σχέση με τις ανεπτυγμένες οικονομίες του Βορρά.

Τα ευρήματα σοκάρουν: οι μισοί από τους ερωτηθέντες παραδέχθηκαν ότι η κλιματική κρίση έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην απόφασή τους να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους. Για έναν στους τέσσερις, τα ακραία καιρικά φαινόμενα ήταν ο βασικός λόγος φυγής, ενώ για άλλους τόσους λειτούργησαν ως ο επιταχυντής που τους ώθησε στο επικίνδυνο ταξίδι στη Μεσόγειο, δίπλα στην ανασφάλεια και τη φτώχεια. Όταν η οικονομία μιας περιοχής στηρίζεται στη γη και το νερό, κάθε περιβαλλοντικό σοκ μετατρέπεται σε υπαρξιακό αδιέξοδο.

Ιδιαίτερα συγκλονιστική είναι η περίπτωση ενός επιζώντα από το πολύνεκρο ναυάγιο της Πύλου το 2023. Ο Πακιστανός υπήκοος εξήγησε πως οι συνεχείς και εντεινόμενες πλημμύρες στην περιοχή του κατέστρεψαν ολοσχερώς το σπίτι και τα χωράφια του, μην αφήνοντάς του καμία άλλη επιλογή από το να διακινδυνεύσει τη ζωή του στη θάλασσα. Η μαρτυρία μιας προσφυγοπούλας από τη Σιέρα Λεόνε περιγράφει γλαφυρά τον εφιάλτη: «Από τις πλημμύρες χάσαμε τις περιουσίες μας, τα σπίτια μας, τα αντικείμενα του σπιτιού μας. Όλες οι υποδομές καταστράφηκαν. Οι περισσότεροι μείναμε άστεγοι (…) Οι φτωχοί, που ζουν στις παραγκουπόλεις, είναι αυτοί που πλήττονται περισσότερο. Πολλοί έχασαν τις δουλειές τους. Μερικές οικογένειες έχασαν τα παιδιά τους, ειδικά τα μωρά. Υπήρξε μια περίοδος που ήμουν στο σχολείο και το νερό έφτασε μέχρι τον πρώτο όροφο, στην τάξη δίπλα. Ο δάσκαλος μας προέτρεψε να βγούμε έξω, αλλιώς θα βυθιζόμασταν και θα πνιγόμασταν. Δεν κοιμόμασταν στο σπίτι, κοιμόμασταν στο εθνικό στάδιο. Το δέρμα μου ήταν γεμάτο εξανθήματα».

Αντίστοιχα, μετανάστης από το Σουδάν μεταφέρει την εικόνα της απόλυτης ερήμωσης: «Δεν μπορούμε να καλλιεργήσουμε τίποτα. Οι άνθρωποι πεθαίνουν από την ξηρασία λόγω έλλειψης πόσιμου νερού. Δεν υπάρχει καμία βοήθεια από την κυβέρνηση ή από οργανώσεις. Το 2022, ξαφνικές πλημμύρες έσπασαν τα φράγματα λόγω έλλειψης συντήρησης, αναγκάζοντας τους ανθρώπους να βγουν στους δρόμους. Οι φτωχοί υποφέρουν αβοήθητοι».

Η έρευνα υπογραμμίζει ότι πολλοί από τους πληγέντες δεν χρησιμοποιούν την ορολογία της «κλιματικής αλλαγής», αλλά βιώνουν τις συνέπειές της ως μια επαναλαμβανόμενη καταστροφή που τους στερεί τον άρτο τον επιούσιο. Οι συγγραφείς της μελέτης προειδοποιούν ότι η κλιματική μετακίνηση πληθυσμών απαιτεί άμεσες πολιτικές πρωτοβουλίες, τόσο για την προστασία των ανθρώπων που φτάνουν στην Ευρώπη όσο και για σοβαρές επενδύσεις στην ανθεκτικότητα των χωρών προέλευσης. Όσο οι τοπικές κοινωνίες μένουν εκτεθειμένες στη μανία της φύσης, ο ξεριζωμός θα συνεχίζεται και η κλιματική μετανάστευση θα εντείνεται αναπόφευκτα.