Η κλιματική μετανάστευση δεν αποτελεί κάποιο μελλοντικό θεωρητικό σενάριο, αλλά μια ζωντανή πραγματικότητα που αφορά το εδώ και το τώρα. Δίπλα στις παραδοσιακές αιτίες εκτοπισμού, όπως η φτώχεια, οι ένοπλες συγκρούσεις και οι παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, προστίθενται πλέον παράγοντες που συνδέονται άρρηκτα με την κλιματική κρίση: φονικές πλημμύρες, ακραίοι καύσωνες, κατολισθήσεις, ξηρασία και η δραματική έλλειψη πόσιμου νερού.

Σε αυτό το συμπέρασμα καταλήγει μια εμπεριστατωμένη έρευνα Ελλήνων επιστημόνων που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στη διεθνή επιθεώρηση Ocean and Society. Η μελέτη με τίτλο «Από τις Ρημαγμένες Ζωές του Παγκόσμιου Νότου, στα Περάσματα της Μεσογείου: Η Πραγματικότητα της Κλιματικής μετανάστευσης» είναι καρπός συνεργασίας ερευνητών από τη WWF Ελλάς, το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες και το Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Στο πλαίσιο της έρευνας πραγματοποιήθηκαν συνεντεύξεις με 70 μετανάστες, πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο από 17 διαφορετικές χώρες, ανάμεσά τους και ένας ανιθαγενής. Οι συμμετέχοντες προέρχονταν από τον Παγκόσμιο Νότο –χώρες όπως το Αφγανιστάν, το Πακιστάν, η Σομαλία, το Σουδάν, το Μπαγκλαντές και οι Φιλιππίνες– και κατά τη διάρκεια της μελέτης βρίσκονταν σε δομές στη Λέσβο και την Αμυγδαλέζα, εργάζονταν ως εργάτες γης στην Πελοπόννησο ή διέμεναν στο Βέλγιο.

Ο όρος Παγκόσμιος Νότος χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια κοινωνικό-οικονομική και πολιτική διαίρεση του κόσμου. Ενώ ο Παγκόσμιος Βορράς περιλαμβάνει ανεπτυγμένες οικονομίες όπως η Βόρεια Αμερική, η Ευρώπη, το Ισραήλ, η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, η Αυστραλία και η Νέα Ζηλανδία, ο Παγκόσμιος Νότος περιλαμβάνει συνήθως την Αφρική, τη Λατινική Αμερική, την Καραϊβική, την Ασία (εκτός συγκεκριμένων εξαιρέσεων) και την Ωκεανία.

Τα ευρήματα της έρευνας είναι αποκαλυπτικά. Οι μισοί από τους ερωτηθέντες δήλωσαν ότι η κλιματική κρίση έπαιξε ρόλο στην απόφασή τους να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και να επιχειρήσουν το επικίνδυνο πέρασμα στη Μεσόγειο. Για έναν στους τέσσερις, τα ακραία καιρικά φαινόμενα ήταν ο βασικός λόγος φυγής, ενώ για έναν ακόμα στους τέσσερις λειτούργησαν ως καθοριστική αιτία που επιτάχυνε την έξοδο, δίπλα στη φτώχεια και την ανασφάλεια. Οι αφηγήσεις συγκλίνουν: πλημμύρες που σαρώνουν χωριά και ξηρασίες που στερεύουν πηγάδια μετατρέπουν κάθε περιβαλλοντικό σοκ σε υπαρξιακό αδιέξοδο.

Οι προσωπικές μαρτυρίες συνδέονται με καταγεγραμμένα ακραία γεγονότα, όπως οι καταστροφικές πλημμύρες στο Πακιστάν το 2022 και οι κατολισθήσεις στη Σιέρα Λεόνε. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα ενός επιζώντα από το πολύνεκρο ναυάγιο της Πύλου το 2023. Ο άνδρας από το Πακιστάν ανέφερε πως ο κύριος λόγος που έφυγε ήταν οι επαναλαμβανόμενες κλιματικές καταστροφές στην περιοχή του, καθώς το ποτάμι δίπλα στο σπίτι του ξεχείλιζε συνεχώς, αφανίζοντας την περιουσία του.

Μια προσφυγοπούλα από τη Σιέρα Λεόνε περιγράφει συγκλονιστικά: «Από τις πλημμύρες χάσαμε τις περιουσίες μας, τα σπίτια μας, τα αντικείμενα του σπιτιού μας. Όλες οι υποδομές καταστράφηκαν. Οι περισσότεροι μείναμε άστεγοι (…) Οι φτωχοί, που ζουν στις παραγκουπόλεις, είναι αυτοί που πλήττονται περισσότερο. Πολλοί έχασαν τις δουλειές τους. Μερικές οικογένειες έχασαν τα παιδιά τους, ειδικά τα μωρά. Υπήρξε μια περίοδος που ήμουν στο σχολείο και το νερό έφτασε μέχρι τον πρώτο όροφο, στην τάξη δίπλα. Ο δάσκαλος μας προέτρεψε να βγούμε έξω, αλλιώς θα βυθιζόμασταν και θα πνιγόμασταν. Δεν κοιμόμασταν στο σπίτι, κοιμόμασταν στο εθνικό στάδιο. Το δέρμα μου ήταν γεμάτο εξανθήματα».

Μετανάστης από το Σουδάν προσθέτει για την απόλυτη καταστροφή: «Δεν μπορούμε να καλλιεργήσουμε τίποτα. Οι άνθρωποι πεθαίνουν από την ξηρασία λόγω έλλειψης πόσιμου νερού. Δεν υπάρχει καμία βοήθεια από την κυβέρνηση ή από οργανώσεις. Το 2022, ξαφνικές πλημμύρες έσπασαν τα φράγματα λόγω έλλειψης συντήρησης, αναγκάζοντας τους ανθρώπους να βγουν στους δρόμους. Οι φτωχοί υποφέρουν αβοήθητοι».

Αρκετοί από τους μετανάστες, αν και δεν χρησιμοποιούν την ορολογία για να μιλήσουν για «κλιματική αλλαγή», περιγράφουν με ακρίβεια τις συνέπειές της. Οι συγγραφείς της μελέτης επισημαίνουν ότι η κλιματική μετακίνηση πληθυσμών απαιτεί άμεσες πολιτικές πρωτοβουλίες. Αυτό σημαίνει ενίσχυση της προστασίας όσων φτάνουν στην Ευρώπη και σοβαρές επενδύσεις στην ανθεκτικότητα των χωρών προέλευσης, ώστε να αντιμετωπιστεί η ρίζα του προβλήματος.