Οι υψηλές θερμοκρασίες και οι έντονες βροχοπτώσεις δημιουργούν ιδανικές συνθήκες για την ανάπτυξη των κουνουπιών, που πλέον εμφανίζονται και σε περιοχές που ήταν απαλλαγμένες από αυτά. Εντομολόγοι κατέγραψαν για πρώτη φορά κουνούπια στην Ισλανδία στα τέλη Οκτωβρίου, συγκεκριμένα το είδος Culiseta annulata. Όπως εξηγεί ο δρ Αντώνιος Μιχαηλάκης, ερευνητής/εντομολόγος στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο και αναπληρωματικό μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του ΕΟΔΥ, τα έντομα αντιλαμβάνονται εύκολα τις αλλαγές θερμοκρασίας, κάτι που τα βοηθά να επιβιώνουν.

«Δεν είναι τυχαίο το στερεότυπο που εδώ και χρόνια αναπαράγεται, ότι τα έντομα εμφανίζονται το καλοκαίρι κι εξαφανίζονται το χειμώνα. Είναι πολύ εύκολο γι’ αυτά να ανιχνεύσουν μικρές μεταβολές ακόμα και σε μικροκλίματα», αναφέρει ο δρ Μιχαηλάκης. Ο βιολογικός κύκλος των κουνουπιών εξαρτάται άμεσα από τη θερμοκρασία. Οι ερευνητές παρατηρούν ότι οι κλιματικές αλλαγές δημιουργούν ιδανικές συνθήκες για τα κουνούπια, ακόμα και σε περιοχές όπου παλαιότερα δεν ευδοκιμούσαν.

«Ξαφνικά βρίσκουμε ένα νέο περιβάλλον φιλικό γι’ αυτά. Σε περιοχές όπου ήδη υπήρχαν, η θερμοκρασιακή αλλαγή που παρατηρείται μπορεί από τη μία να αυξήσει τον πληθυσμό τους πάρα πολύ. Στην περίπτωση των κουνουπιών, για τα οποία το νερό είναι απαραίτητο στοιχείο του βιολογικού τους κύκλου, οι έντονες βροχοπτώσεις σε συνδυασμό με πολύ υψηλές θερμοκρασίες -πάνω από 30 βαθμούς Κελσίου- δημιουργούν συνθήκες που ευνοούν τη ραγδαία αύξηση των πληθυσμών τους», επισημαίνει ο κ. Μιχαηλάκης και προσθέτει: «Στη Μεσόγειο πάμε για μία δωδεκάμηνη δραστηριότητα πλέον των εντόμων. Αυτό είναι μεγάλο θέμα και μαζί φοβόμαστε και τα νοσήματα που μεταφέρουν».

Σε περιοχές με ήπιους χειμώνες, η δραστηριότητα των κουνουπιών παρατείνεται. «Για να μην μπορέσουν να ολοκληρώσουν τον βιολογικό τους κύκλο χρειάζονται χαμηλές παρατεταμένες θερμοκρασίες. Σε μέρη όπου ο χειμώνας χαρακτηρίζεται ήπιος, το κουνούπι όχι μόνο δεν σταματάει τη δραστηριότητά του, αλλά την παρατείνει. Εδώ χρειάζεται να θέσουμε και τον παράγοντα του μικροκλίματος. Αν το σπίτι μας είναι κατάλληλο, έχει θερμοκρασίες ευνοϊκές, και πηγαίνει το έντομο να κάνει διαχείμαση, δηλαδή να περάσει τον χειμώνα του, ξαφνικά βρίσκει πάλι ευνοϊκές συνθήκες συνεχίζοντας τον κύκλο του. Με αποτέλεσμα, τα τελευταία χρόνια, ειδικά για το κοινό κουνούπι (Culex pipiens) που είναι και ο κύριος διαβιβαστής του ιού του Δυτικού Νείλου στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, παραμένει δραστήριος σχεδόν όλο το έτος. Εδώ και χρόνια η επιστημονική κοινότητα το έχει καταγράψει σε πολλές περιοχές της Ελλάδας που σε πολλές περιπτώσεις πλέον δεν σταματάει η δραστηριότητά του. Χαρακτηριστικά να σας αναφέρω, ειδικά για την Αττική, ακόμη και την περίοδο που χιόνιζε και είχαμε πολλά προβλήματα με τις συγκοινωνίες μας στο λεκανοπέδιο της Αττικής, οι παγίδες μας συλλαμβάνανε κανονικά το Culex pipiens, καθώς οι θερμοκρασίες δεν ήταν κάτω από πέντε βαθμούς, ακόμη κι αν τοπικά είχαμε κάποιες χαμηλές θερμοκρασίες», τονίζει ο δρ Μιχαηλάκης.

Οι επιστήμονες παρακολουθούν όχι μόνο την προσαρμογή των κουνουπιών, αλλά και των νοσημάτων που μεταδίδουν. «Το μεγάλο άγχος των επιστημόνων δεν είναι μόνο οι διαβιβαστές, δηλαδή τα κουνούπια που προσαρμόζονται. Φοβόμαστε και για τους ιούς και τις νόσους που μεταφέρουν. Σε έρευνα που διεξήγαμε διαπιστώσαμε ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου καταγράφηκε στα κουνούπια και κατά τη διάρκεια χειμερινών μηνών, όπως ο Ιανουάριος, ο Φεβρουάριος και ο Μάρτιος. Αυτό μας δείχνει ότι εκτός από το κουνούπι άρχισε να προσαρμόζεται και ο ιός στους ήπιους χειμώνες. Αυτό αλλάζει τα επιχειρησιακά δεδομένα. Για παράδειγμα, παραδοσιακά λέγαμε ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου σταματούσε τον χειμώνα και η εντομολογική παρακολούθηση και καταγραφή των κρουσμάτων ξεκινούσε περίπου τον Ιούλιο-Αύγουστο. Ωστόσο πλέον φοβόμαστε μήπως η μεταφορά του ιού από το κουνούπι στον άνθρωπο ξεκινήσει νωρίτερα, δηλαδή σε περιόδους που δεν είχαμε πρόβλημα», σημειώνει ο δρ Μιχαηλάκης.

Ο ιός του Δυτικού Νείλου δεν μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω τσιμπήματος κουνουπιού, αλλά μπορεί να μεταδοθεί μέσω μετάγγισης αίματος, επηρεάζοντας το σύστημα αιμοδοσίας. Εκτός από το κοινό κουνούπι (Culex pipiens), στην Ελλάδα έχει εγκατασταθεί και το Ασιατικό κουνούπι τίγρης (Aedes albopictus), το οποίο δραστηριοποιείται την ημέρα και είναι δυνητικός φορέας για τους ιούς Chikungunya, Dengue και Zika. Αν και η αυτόχθονη μετάδοση αυτών των ασθενειών είναι σπάνια, ο κίνδυνος υφίσταται, ειδικά εάν ένα μολυσμένο άτομο εισάγει τον ιό στη χώρα. Μέχρι το 2022, η δραστηριότητα του κουνουπιού τίγρη περιοριζόταν από την άνοιξη έως τις αρχές του χειμώνα, αλλά οι ήπιοι χειμώνες έχουν αλλάξει τα δεδομένα.

«Το 2022 παρατηρήσαμε δραστηριότητα του τίγρη μέχρι τα τέλη Ιανουαρίου. Ακόμα κι όταν δεν συλλαμβάναμε ακμαία έντομα, βρίσκαμε αυγά μέσα στον χειμώνα. Αυτό σημαίνει ότι το έντομο παρέμενε ενεργό, έστω και σε μικρούς πληθυσμούς, μη ανιχνεύσιμους από τις παγίδες μας. Η παρουσία αυγών, λοιπόν, καθ’ όλη τη διάρκεια του χειμώνα έστω και σποραδικά και όχι συνεχόμενα στα ίδια μέρη δείχνει ότι το έντομο προσαρμόστηκε πάρα πολύ εύκολα και επωφελήθηκε από αυτή την νέα κατάσταση», τονίζει. Η Ελλάδα έχει μόνο εισαγόμενα κρούσματα δάγκειου πυρετού, σε αντίθεση με άλλες χώρες. Υπάρχει ειδική εγκύκλιος για τη διαχείριση των εισαγόμενων κρουσμάτων, προκειμένου να αποφευχθεί η μετάδοση της νόσου.

Λαμβάνονται μέτρα ακόμη και κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Όταν ταξιδιώτες επέστρεφαν από χώρες όπως η Κούβα, δεν υπήρχε λόγος παρέμβασης, αλλά πλέον οι περιφέρειες αξιολογούν τα δεδομένα και προχωρούν σε έκτακτες εφαρμογές βιοκτόνων. Η παρατεταμένη παρουσία των κουνουπιών έχει οικονομικό κόστος για τα νοικοκυριά και επιβαρύνει τους δήμους και τις περιφέρειες, που καλούνται να επεκτείνουν τα προγράμματα καταπολέμησης.

Η παρουσία των κουνουπιών συνδέεται με κοινωνικοοικονομικές παραμέτρους. Περιοχές με κακές υποδομές και σκουπίδια ευνοούν την ανάπτυξη μεγάλων πληθυσμών κουνουπιών. Στον Μαραθώνα και τον Σχινιά, το πρόβλημα δεν είναι το κοινό κουνούπι ή το Ασιατικό, αλλά τα ανωφελή κουνούπια, που μεταδίδουν την ελονοσία. Η περιφέρεια Αττικής εφαρμόζει ειδικό πρόγραμμα για αυτά τα είδη κουνουπιών, με ειδικές εφαρμογές από αέρος.

Ένα ακόμη είδος κουνουπιού που έχει εμφανιστεί σε γειτονικές χώρες είναι το Aedes aegypti (κουνούπι του κίτρινου πυρετού), το οποίο θα μπορούσε να εγκατασταθεί σε θερμά κλίματα. Έχει εκδοθεί ΦΕΚ για τη λήψη προληπτικών μέτρων στα αεροσκάφη που προέρχονται από χώρες υψηλού κινδύνου. «Ζητάμε από κάθε αεροπλάνο που έρχεται από χώρα που υπάρχει επίσημα καταγεγραμμένο ότι είναι εγκατεστημένο αυτό το κουνούπι, να γίνονται οι απαραίτητες εφαρμογές βιοκτόνων πριν προσγειωθεί στη χώρα μας. Και το ΦΕΚ είναι πολύ αυστηρό. Δηλαδή, σε περίπτωση που δεν έχει πραγματοποιηθεί δεν επιτρέπει την αποβίβαση των επιβατών. Περάσαμε σε ένα άλλο στάδιο της πρόληψης και δεν θέλουμε να έρθουν νέα είδη. Ειδικά το Aedes aegypti που αποτελεί πρωτεύοντα διαβιβαστή του Δαγκείου πυρετού», σημειώνει ο δρ Μιχαηλάκης.

Η αντιμετώπιση της νέας πραγματικότητας απαιτεί συνεργασία σε όλα τα επίπεδα. «Το κράτος, η αυτοδιοίκηση και ο πολίτης είναι μια αλυσίδα. Αν ένας κρίκος δεν λειτουργήσει, το αποτέλεσμα χάνεται». Οι δήμοι και οι περιφέρειες θα χρειαστεί να επιμηκύνουν τις περιόδους καταπολέμησης. «Επιχειρησιακά πρέπει να προσαρμοστούμε κι εμείς γρήγορα, όπως προσαρμόστηκαν τα έντομα. Αυτό που ”φωνάζουμε” και δυστυχώς ακόμα δεν έχει γίνει πλήρως πράξη είναι ότι όλο αυτό μας αναγκάζει να ενημερώσουμε τον πολίτη και να τον εκπαιδεύσουμε, πόρτα-πόρτα. Θα πρέπει οι δήμοι να μπουν στα σπίτια να βοηθήσουν τους πολίτες γιατί τα κουνούπια δεν καταλαβαίνουν από σύνορα και ιδιοκτησίες. Μπορεί να κάνει το καλύτερο πρόγραμμα ένας δήμος, στα φρεάτιά του, στα ρέματα, αλλά κάποιοι πολίτες μαζεύοντας κάποια σκουπίδια, ή κρατώντας λίγα νερά να συμβάλουν στις προϋποθέσεις αναπαραγωγής τους.

Οπότε θέλει μία καλύτερη και ταυτόχρονη προσέγγιση του θέματος. Αν κάποιος από αυτή την αλυσίδα, πολίτης, περιφέρειες, δήμοι, δεν κάνει σωστά τη δουλειά του, δεν θα φανεί και το έργο του επόμενου. Στην Ελλάδα αυτό είναι το δύσκολο, καθώς δεν έχουμε μάθει να συνεργαζόμαστε σε κανένα επίπεδο, δυστυχώς. Όταν ξαφνικά βλέπουμε χώρες, που είναι αφιλόξενες για έντομα, ξαφνικά να καταγράφονται νέες αποικίες κουνουπιών, φανταστείτε τι μπορεί να συμβεί στη Μεσόγειο…», καταλήγει ο δρ Μιχαηλάκης.