Από το «αυτός είναι σίγουρα διπολικός» μέχρι το «μου κάνεις gaslighting», η ψυχολογική ορολογία έχει γίνει αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής μας γλώσσας. Η ψυχολόγος MSc και ψυχοθεραπεύτρια Ναταλία Παπανικολάου, απόφοιτος του Παντείου Πανεπιστημίου με ειδίκευση στην Ψυχολογία της Υγείας και την Ψυχολογία των Σχέσεων, μιλάει στο NEWS 24/7 για το φαινόμενο που μεταμορφώνει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τους άλλους.

«Είναι νάρκισσος», «αυτό είναι gaslighting», «έχω τραύμα», «έχει OCD». Όροι που κάποτε ήταν κλειδωμένοι στα επιστημονικά συγγράμματα ή στιγματισμένοι, σήμερα κυριαρχούν στις συζητήσεις μεταξύ φίλων, στα social media και στις ερωτικές σχέσεις. Η μεγαλύτερη εξοικείωση με την ψυχική υγεία αποτελεί σημαντική κοινωνική κατάκτηση, βοηθώντας πολλούς να αναγνωρίσουν και να εκφράσουν όσα βιώνουν. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η γνώση μετατρέπεται σε εργαλείο εύκολων χαρακτηρισμών: μια διαφωνία βαφτίζεται gaslighting, κάθε εγωιστική συμπεριφορά αποδίδεται στον ναρκισσισμό, κάθε δύσκολο συναίσθημα περιγράφεται ως τραύμα.

Το φαινόμενο, γνωστό ως «therapy speak», περιγράφει τη χρήση ψυχολογικών εννοιών στην καθημερινή επικοινωνία, συχνά απλουστευμένα και απομακρυσμένα από το κλινικό τους υπόβαθρο. Καθοριστικό ρόλο παίζουν τα ψηφιακά μέσα: TikTok και Instagram έχουν καταστήσει τη γνώση προσβάσιμη μέσω σύντομων βίντεο και εύληπτων αναρτήσεων. Ωστόσο, η επιστημονική ακρίβεια απαιτεί πλαίσιο και διακρίσεις που δύσκολα χωρούν σε λίγα δευτερόλεπτα. Έτσι, σύνθετες έννοιες όπως ο ναρκισσισμός και η διπολικότητα περιορίζονται σε λίστες χαρακτηριστικών που παρουσιάζονται ως επαρκείς για διάγνωση.

Γιατί μας ελκύουν τόσο οι ψυχολογικές ερμηνείες; Πέρα από την επιρροή των μέσων, ανταποκρούνται σε βαθιά ανθρώπινη ανάγκη κατανόησης. Προσφέρουν πλαίσιο για δύσκολα συναισθήματα και ανακούφιση μέσω της αναγνώρισης κοινών εμπειριών. Ταυτόχρονα, δίνουν άμεση εξήγηση μπροστά στην αβεβαιότητα των σχέσεων: ευκολότερο να αποδώσουμε μια συμπεριφορά στον «ναρκισσισμό» παρά να αποδεχτούμε την πολυπλοκότητα. Επιπλέον, η επιστημονική ορολογία προσδίδει κύρος στις προσωπικές εκτιμήσεις, μετατρέποντας υποκειμενικές αισθήσεις σε φαινόμενως αντικειμενικές διαπιστώσεις.

Συνδέεται με το «concept creep» που περιέγραψε ο ψυχολόγος Nick Haslam το 2016: η σταδιακή διεύρυνση εννοιών όπως τραύμα, κακοποίηση και ψυχική διαταραχή. Η εξέλιξη δεν είναι αρνητική — επιτρέψει αναγνώριση μορφών ψυχικής οδύνης που υποτιμούνταν. Όταν όμως οι όροι χρησιμοποιούνται ελεύθερα, χάνουν την περιγραφική ακρίβεια. Χαρακτηριστικά παραδείγματα: η χρήση «τραύμα» για κάθε δυσάρεστο βίωμα, «ναρκισσισμός» για κάθε εγωιστική συμπεριφορά, «gaslighting» για απλές διαφωνίες, «OCD» για τακτικότητα, «κατάθλιψη» για μελαγχολία. Οι μεμονωμένες συμπεριφορές δεν αποτελούν διαταραχές — η κλινική αξιολόγηση προϋποθέτει συνεκτίμηση διάρκειας, έντασης, ιστορικού και επίδρασης στη λειτουργικότητα.

Οι συνέπειες στις σχέσεις και την εικόνα του εαυτού είναι βαθιές. Συνηθισμένες ανθρώπινες δυσκολίες — λύπη, ανασφάλεια, συγκρούσεις — ερμηνεύονται μέσω πρίσματος ψυχοπαθολογίας. Όταν κάποιος χαρακτηρίζεται «αποφευκτικός» ή «νάρκισσος», η συμπεριφορά του ερμηνεύεται αποκλειστικά υπό αυτόν τον χαρακτηρισμό, περιορίζοντας την κατανόηση. Η ταύτιση με διαταραχή χωρίς αξιολόγηση μπορεί να λειτουργήσει ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία, επηρεάζοντας προσδοκίες και επιλογές. Η ψυχολογική ορολογία μετατρέπεται σε μέσο αποφυγής ευθύνης: η επίκληση δυσκολίας δικαιολογεί συμπεριφορές που πληγώνουν, με την προσδοκία αποδοχής άνευ όρων.

Η κατανόηση αιτίων δεν συνεπάγεται δικαιολόγηση. Η ψυχολογική φροντίδα περιλαμβάνει καλλιέργεια δεξιοτήτων, ανάληψη ευθύνης και ενίσχυση δυνατότητας αλλαγής. Διαφορετικά, το therapy speak παγιδεύει τις δυσκολίες που φιλοδοξούσε να ξεπεράσει. Εξίσου σημαντικός ο κίνδυνος υποβάθμισης πραγματικών διαταραχών: όταν η οριακή διαταραχή ταυτίζεται με ξέσπασμα και η OCD με αγάπη για την τάξη, η σοβαρότητα περνάει σε δεύτερη μοίρα. Οι άνθρωποι με πραγματικές διαταραχές αισθάνονται αόρατοι. Η συνεχής αδιαφοροποίητη χρήση οδηγεί σε εξοικείωση και απευαισθητοποίηση — ένα παράδοξο: η αυξανόμενη συζήτηση μπορεί να συμβάλει στην υποτίμηση της σοβαρότητας.

Το «ένιωσα ότι δεν με άκουσες, εγώ αισθάνθηκα διαφορετικά» μπορεί να είναι ουσιαστικότερη αφετηρία από την κατηγορία «μου κάνεις gaslighting». Η αναγνώριση ότι μια σχέση μας πληγώνει δεν απαιτεί διάγνωση του άλλου. Η απάντηση δεν είναι η εγκατάλειψη της ορολογίας, αλλά η συνοδεία της από κριτική σκέψη και ουσιαστική κατανόηση. Αντί για βιαστικούς χαρακτηρισμούς, μπορούμε να περιγράφουμε συγκεκριμένες συμπεριφορές, να αναγνωρίζουμε τα συναισθήματα μας και να επικοινωνούμε ανάγκες με σαφήνεια. Η πραγματική κατανόηση καλλιεργείται αναγνωρίζοντας τις αποχρώσεις της ανθρώπινης εμπειρίας, χωρίς απόλυτες εξηγήσεις — ο σκοπός της ψυχολογίας είναι να διευρύνει την κατανόησή μας, στρέφοντας την προσοχή στην πολυπλοκότητα που σπάνια χωράει σε έναν ορισμό.