Μετά από μια πιθανή απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, μια πιθανή δήλωση του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, περί ανάληψης της διακυβέρνησης της Βενεζουέλας, φέρνει στο προσκήνιο το ζήτημα των ξένων παρεμβάσεων.

Η επίκουρη καθηγήτρια στο Κολέγιο της Βοστώνης, Λίντσεϊ Ο’Ρουρκ, μελέτησε τα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ, το National Security Archive και προεδρικές βιβλιοθήκες, δημιουργώντας μια βάση δεδομένων για τις μυστικές αμερικανικές παρεμβάσεις σε κυβερνήσεις κατά τον Ψυχρό Πόλεμο.

Η έρευνά της κατέδειξε 66 απόπειρες ανατροπής καθεστώτων, με 40 αποτυχημένες και 26 επιτυχημένες, οι οποίες όμως δεν είχαν τα επιθυμητά αποτελέσματα. Στις 66 περιπτώσεις, περίπου το 70% αφορούσε αλλαγή ηγεσίας και το 30% αλλαγή πολιτεύματος.

Οι πέντε βασικές τακτικές των ΗΠΑ, σύμφωνα με την έρευνα, ήταν: δολοφονίες, υποστήριξη πραξικοπημάτων, χειραγώγηση εκλογών, στήριξη ξένων αντιπολιτευόμενων ομάδων και προσπάθειες πρόκλησης "δημοκρατικών επαναστάσεων".

"Πρόκειται για ένα ευρύ φάσμα εργαλείων που χρησιμοποιούμε", ανέφερε η Ο’Ρουρκ σε συνέντευξή της στο John Quincy Adams Society.

Η Ο’Ρουρκ διακρίνει τρία βασικά συμφέροντα πίσω από τις παρεμβάσεις. Πρώτον, τις επιθετικές επιχειρήσεις εναντίον στρατιωτικών αντιπάλων, όπως η παρέμβαση εναντίον σοβιετικών συμμάχων στην Ανατολική Ευρώπη. Δεύτερον, τις προληπτικές παρεμβάσεις σε κράτη που δεν είναι ακόμη αντίπαλοι, αλλά ενδέχεται να καταστούν, όπως η συμμαχία με αντίπαλο ή η ανάπτυξη πυρηνικών όπλων. Τρίτον, τις ηγεμονικές επιχειρήσεις στο Δυτικό Ημισφαίριο για την εγκαθίδρυση κυβερνήσεων φιλικών προς τις ΗΠΑ.

Στη Λατινική Αμερική, η Ο’Ρουρκ υποστηρίζει ότι υπάρχουν ελάχιστα παραδείγματα επιτυχημένων παρεμβάσεων. Οι ΗΠΑ διεξήγαγαν 18 εκστρατείες, οι οποίες, ακόμη και όταν πέτυχαν, δεν οδήγησαν σε σταθερά, φιλοαμερικανικά αποτελέσματα. Παραδείγματα αποτελούν η Γουατεμάλα το 1954, ο Κόλπος των Χοίρων, οι απόπειρες δολοφονίας του Κάστρο, η Δομινικανή Δημοκρατία το 1961, η Βολιβία, η Βρετανική Γουιάνα τη δεκαετία του ’60, το πραξικόπημα στη Βραζιλία το 1964 και η στήριξη των Κόντρας στη Νικαράγουα τη δεκαετία του ’80.

Αντίθετα, οι παρεμβάσεις συχνά προκαλούν εμφύλιους πολέμους, αυταρχικά καθεστώτα, υπονόμευση της δημοκρατίας και προσφυγικές ροές. "Δεν υπάρχει ουσιαστικά κανένα επιτυχημένο παράδειγμα μυστικής αλλαγής καθεστώτος που να εξυπηρέτησε τα αμερικανικά συμφέροντα", τονίζει η Ο’Ρουρκ.

Ακόμη και οι επιτυχημένες επιχειρήσεις έχουν αρνητικές συνέπειες. Οι αποτυχημένες παρεμβάσεις αυξάνουν την πιθανότητα εμφυλίου πολέμου και επιδείνωσης των σχέσεων με το κράτος-στόχο. Οι κυβερνήσεις που εγκαθίστανται ως μαριονέτες συνήθως αντιμετωπίζουν τους ίδιους πολιτικούς περιορισμούς με τους προκατόχους τους και βρίσκονται σε μια κατάσταση "Catch-22": είτε θα κάνουν ό,τι ζητούν οι ΗΠΑ και θα αντιμετωπίσουν εσωτερική αναταραχή, είτε θα στραφούν εναντίον των ΗΠΑ για να ικανοποιήσουν το εσωτερικό ακροατήριο.

Οι ηγέτες που είναι πρόθυμοι να λειτουργούν ως μαριονέτες για μεγάλο χρονικό διάστημα εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις ΗΠΑ για να διατηρηθούν στην εξουσία, δημιουργώντας εσωτερική δυσαρέσκεια και συχνά ανατρέπονται. "Περισσότεροι από τους μισούς από αυτούς ανατράπηκαν", σημειώνει η Ο’Ρουρκ.

Η Ο’Ρουρκ εξηγεί ότι η λογική της αλλαγής καθεστώτος είναι "εξαιρετικά δελεαστική", καθώς η ιδέα της απομάκρυνσης ενός ηγέτη και της εγκατάστασης μιας μαριονέτας μοιάζει με μόνιμη λύση. Ένας ακόμη λόγος είναι η άγνοια των προηγούμενων αποτυχημένων προσπαθειών.

Η Ο’Ρουρκ καταλήγει ότι το ιστορικό τέτοιων παρεμβάσεων είναι "εξαιρετικά φτωχό". Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η στήριξη σε ένοπλες αντάρτικες ομάδες πέτυχε μόνο σε 5 από τις 36 περιπτώσεις. Ακόμη και η στήριξη των μουτζαχεντίν στο Αφγανιστάν τη δεκαετία του ’80 ήταν "εξαιρετικά δαπανηρή", με μακροχρόνιες και αρνητικές συνέπειες.