Μια αθέατη αλλά κομβική μεταβολή βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη στα βάθη των ελληνικών θαλασσών, αποτυπώνοντας τις δραματικές αλλαγές που φέρνει η κλιματική κρίση. Τα νερά που συνδέουν τη Μαύρη Θάλασσα με το Αιγαίο αλλάζουν φυσιογνωμία, με τους επιστήμονες να καταγράφουν μια σταδιακή μείωση της ροής που διαμορφώνει εδώ και δεκαετίες το οικοσύστημα της περιοχής μας.

Πρόσφατη μελέτη από το Τμήμα Ωκεανογραφίας και Θαλασσίων Βιοεπιστημών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, η οποία δημοσιεύθηκε στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Environmental Research Discussions, φέρνει στο φως νέα δεδομένα. Η παραδοσιακή «υπερχείλιση» γλυκού νερού από τους μεγάλους ποταμούς της Ευρώπης προς το Αιγαίο εξασθενεί, επηρεάζοντας άμεσα τη θαλάσσια κυκλοφορία και τη θερμοκρασία. Ο αναπληρωτής καθηγητής Γιάννης Ανδρουλιδάκης εξηγεί τη σημασία αυτής της φυσικής ισορροπίας: «Τα λιγότερο αλμυρά νερά της Μαύρης Θάλασσας σχηματίζουν ένα επιφανειακό στρώμα που επηρεάζει τη θαλάσσια κυκλοφορία, τη θερμοκρασία και τη βιολογική παραγωγικότητα της περιοχής. Το στρώμα αυτό λειτουργεί σαν ένας ρυθμιστής της ισορροπίας στο βορειοανατολικό Αιγαίο. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι τα νερά της Μαύρης Θάλασσας δεν μεταφέρουν μόνο γλυκό νερό, αλλά και σημαντικό οργανικό φορτίο, θρεπτικά συστατικά και ρυπαντές που προέρχονται από τις μεγάλες ποτάμιες λεκάνες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η επιβάρυνση αυτή γίνεται ιδιαίτερα αισθητή, όπως συνέβη με το φαινόμενο της θαλάσσιας βλέννας (mucilage) που αναπτύχθηκε στη Θάλασσα του Μαρμαρά και τμήματά της έφτασαν μέχρι το Βόρειο Αιγαίο, υπενθυμίζοντας πόσο άμεσα συνδεδεμένα είναι τα οικοσυστήματα της περιοχής».

Η ρίζα του προβλήματος εντοπίζεται πολύ βορειότερα, εκεί που ο Δούναβης και ο Δνείπερος τροφοδοτούν τη Μαύρη Θάλασσα. Οι αλλαγές στις βροχοπτώσεις και η αυξημένη εξάτμιση μειώνουν το πλεόνασμα γλυκού νερού, αποδυναμώνοντας τη φυσική δύναμη που ωθεί τα νερά προς τον νότο. Ο κ. Ανδρουλιδάκης υπογραμμίζει τις συνέπειες: «Η μεταβολή ξεκινά πολύ πιο βόρεια. Τα μεγάλα ποτάμια που τροφοδοτούν τη Μαύρη Θάλασσα, με κυριότερο τον Δούναβη, εμφανίζουν μακροχρόνια μείωση της παροχής τους, καθώς αλλάζουν οι βροχοπτώσεις και οι ρυθμοί εξάτμισης, μεταβάλλοντας τις υδρολογικές συνθήκες στις λεκάνες απορροής τους. Το αποτέλεσμα είναι μικρότερο "πλεόνασμα" γλυκού νερού στη Μαύρη Θάλασσα και, κατά συνέπεια, μικρότερη εκροή προς το Αιγαίο. Παράλληλα, η διαφορά στη στάθμη της θάλασσας μεταξύ Μαύρης Θάλασσας και Αιγαίου (η φυσική δύναμη που ωθεί τα νερά προς τα νότια) μειώνεται. Αυτό σημαίνει ότι η ανταλλαγή υδάτων αποδυναμώνεται σταδιακά. Παράλληλα, η μεταβολή αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο σκηνικό αλλαγών στην Ανατολική Μεσόγειο. Η θερμοκρασία των θαλασσών αυξάνεται, η στάθμη ανεβαίνει, και τα φυσικά ισοζύγια μεταβάλλονται. Το γεγονός ότι το Αιγαίο φαίνεται να ανεβαίνει ταχύτερα σε σχέση με τη Μαύρη Θάλασσα ενισχύει ακόμη περισσότερο τη μείωση της διαφοράς στάθμης που οδηγεί τη ροή».

Οι επιπτώσεις στο Βόρειο Αιγαίο είναι ήδη ορατές: τα νερά γίνονται πιο αλμυρά και η θαλάσσια παραγωγικότητα παρουσιάζει ενδείξεις μείωσης, απειλώντας την τροφική αλυσίδα και, σε βάθος χρόνου, την αλιεία. Η επιστημονική ομάδα τονίζει τη σημασία υποδομών όπως το ραντάρ στη Λήμνο για την παρακολούθηση αυτών των αλλαγών. «Η περιοχή του βορειοανατολικού Αιγαίου, κοντά στην έξοδο των Στενών, αποκτά έτσι ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Εκεί, καταγράφονται πρώτες οι μεταβολές που προέρχονται από τη Μαύρη Θάλασσα. Η ύπαρξη μόνιμων σταθμών παρακολούθησης, οι τακτικές ωκεανογραφικές μετρήσεις και η συνεχής καταγραφή φυσικών και χημικών παραμέτρων αποτελούν κρίσιμο εργαλείο για την κατανόηση των αλλαγών. Επίσης, σημαντική είναι και η έγκυρη προσομοίωση (πρόγνωση) της εκροής και της εξάπλωσης των νερών αυτών στο Βόρειο Αιγαίο», σημειώνει ο καθηγητής. Η λειτουργία τέτοιων συστημάτων είναι ζωτική, καθώς: «Η συνεχής λειτουργία τέτοιων υποδομών δεν αφορά μόνο την επιστημονική γνώση. Αποτελεί βασικό εργαλείο για την περιβαλλοντική προστασία, την έγκαιρη προειδοποίηση σε περίπτωση ρύπανσης και τη στήριξη της βιώσιμης διαχείρισης των θαλάσσιων πόρων».

Το ζήτημα όμως υπερβαίνει τα όρια του Αιγαίου. «Το Βόρειο Αιγαίο αποτελεί έναν κρίσιμο "κόμβο" στη μεσογειακή κυκλοφορία, επηρεάζοντας τη στρωμάτωση, τη δημιουργία πυκνών υδάτων και τελικά τη βαθιά κυκλοφορία της Ανατολικής Μεσογείου. Με άλλα λόγια, ό,τι συμβαίνει στα Στενά δεν μένει στα Στενά -- διαχέεται σε ολόκληρη τη Μεσόγειο», προειδοποιεί ο κ. Ανδρουλιδάκης. Σε μια εποχή κλιματικής κρίσης, η ενίσχυση των επιστημονικών υποδομών θεωρείται αναγκαία: «Η Μαύρη Θάλασσα, το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειο αποτελούν ένα ενιαίο, διασυνδεδεμένο σύστημα. Η παρακολούθηση και η ενίσχυση των επιστημονικών υποδομών στην περιοχή δεν είναι πολυτέλεια -- είναι αναγκαία προϋπόθεση για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε, να προβλέψουμε και να διαχειριστούμε τις αλλαγές που ήδη βρίσκονται σε εξέλιξη».

Το μέλλον της οικονομίας των νησιών και η οικολογική ισορροπία της Μεσογείου εξαρτώνται από την εξέλιξη αυτής της τάσης. Ο καθηγητής καταλήγει με μια ηχηρή προειδοποίηση: «Η ιστορία που γράφεται σήμερα στα νερά του Βορείου Αιγαίου δεν αφορά μόνο τους επιστήμονες. Αφορά την οικολογική ισορροπία, την οικονομία των νησιών και το μέλλον της Μεσογείου στο σύνολό της. Αν η τάση συνεχιστεί, οι επιπτώσεις μπορεί να φτάσουν μέχρι την αλιεία και τις τοπικές οικονομίες που εξαρτώνται από αυτήν».