Από τη δεκαετία του 1970, οι πολυεθνικές εταιρείες βιοτεχνολογίας, με το επιχείρημα της λύσης του προβλήματος της πείνας στον Τρίτο Κόσμο, προώθησαν τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα (μεταλλαγμένα) στη διατροφή μας, παρά τις αντιδράσεις.

Όχι μόνο δεν λύθηκε το πρόβλημα της πείνας, αλλά η ποιότητα της τροφής μας υποβαθμίστηκε, οδηγώντας στη λεγόμενη "κρυφή πείνα", λόγω έλλειψης μικροθρεπτικών συστατικών και αυξημένης χρήσης χημικών στις καλλιέργειες. Μπορεί να τρώμε καθημερινά, αλλά να παραμένουμε υποσιτισμένοι, όχι από έλλειψη τροφής, αλλά από έλλειψη θρεπτικής ουσίας. Σήμερα, με το πρόσχημα της κλιματικής αλλαγής, η βιομηχανία της βιοτεχνολογίας υπόσχεται καλλιέργειες ανθεκτικές στην ξηρασία και στην άνοδο της θερμοκρασίας.

Ωστόσο, αυτό δεν έχει αποδειχθεί και δεν μπορεί να θεωρηθεί αξιόπιστο, όταν γίνεται υπό πίεση, χωρίς σαφείς πληροφορίες, επιστημονική τεκμηρίωση και θεσμικό έλεγχο. Τον Ιούλιο του 2023, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε νέο κανονισμό για τις Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές (ΝΓΤ), τη νέα γενιά μεταλλαγμένων. Στις 19 Δεκεμβρίου, στις Βρυξέλλες, στο πλαίσιο της Μόνιμης Αντιπροσωπείας των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ψηφίστηκε αυτός ο κανονισμός που χαλαρώνει τη νομοθεσία.

Δυστυχώς, η Ελλάδα ψήφισε υπέρ, παρά τις αντιρρήσεις του Γεωτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας, του θεσμοθετημένου επιστημονικού συμβούλου της πολιτείας για τον πρωτογενή τομέα παραγωγής, την προστασία του περιβάλλοντος και την αειφορική διαχείριση των φυσικών πόρων.

Το Δίκτυο για τη Διατήρηση των Παραδοσιακών Σπόρων ΣΙΤΩ (www.sito.gr) αναφέρει στην ανακοίνωσή του: «Πρόκειται για ένα ακόμα βήμα προς την κατεύθυνση ακύρωσης των κανόνων ασφαλείας για τον αγρότη και τον καταναλωτή. Είναι η πρώτη φορά που μια Ελληνική κυβέρνηση ψηφίζει υπέρ της διάδοσης της γενετικά τροποποιημένης διατροφής, δηλαδή των "μεταλλαγμένων" χωρίς ελέγχους και διαφάνεια. Επιδιώκει να φέρει στο πιάτο μας κρυφά –χωρίς ενημέρωση και ελέγχους– μια νέα κατηγορία τροφίμων που δεν έχουν δοκιμαστεί. Επιδιώκει να καταστήσει ακόμη περισσότερο εξαρτώμενο τον αγρότη από τις εταιρείες με τις πατέντες;»

Εάν ψηφιστεί η νομοθετική πρόταση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η ερευνήτρια και μέλος του Δικτύου ΣΙΤΩ, Βάσω Κανελλοπούλου, εξηγεί: «Μέχρι τώρα στα γενετικά τροποποιημένα για τις τροφές των ανθρώπων έπρεπε να υπάρχει προηγούμενη αξιολόγηση κινδύνου πριν εγκριθεί η καλλιέργεια. Μετά την καλλιέργεια έπρεπε να υπάρχει αυτό που αποκαλείται ιχνηλασιμότητα, δηλαδή η δυνατότητα παρακολούθησης του φυτού έτσι ώστε αν υπάρξει κάποιο πρόβλημα να μπορεί να αποσυρθεί στο μέτρο που είναι εφικτό. Ένα τρίτο που ισχύει είναι η σήμανση μέχρι τον τελικό καταναλωτή». Αν ψηφιστεί η νέα νομοθεσία τον Μάρτιο, αυτά καταργούνται, καθώς τα θεωρεί ισοδύναμα με τα συμβατικά φυτά.

Η κ. Κανελλοπούλου τονίζει: «Ο όρος "ισοδύναμα" είναι αυθαίρετος όρος γιατί βασίζεται σε ένα όριο 20 γενετικών τροποποιήσεων. Δηλαδή αν το φυτό έχει μέχρι 20 τροποποιήσεις, είναι ισοδύναμο με τις φυσικές μεταλλάξεις των φυτών στη φύση. Αυτό είναι αυθαίρετο, οι επιστήμονες λένε ότι πρόκειται για νομικό κατασκεύασμα και δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια».

Στην Ευρώπη και κατ’ επέκταση και στην Ελλάδα υπάρχει μια σχετικά ικανοποιητική νομοθεσία για τα μεταλλαγμένα, βασισμένη στην Αρχή της Προφύλαξης. Στη νέα νομοθεσία καταστρατηγούνται τα βασικά δικαιώματα των Ευρωπαίων πολιτών, όπως η αξιολόγηση κινδύνου, η ιχνηλασιμότητα και η σήμανση για τον τελικό καταναλωτή, υπό την πίεση του αγροχημικού λόμπι. «Υπήρχαν υποχρεωτικά μέθοδοι ανεύρεσης και εντοπισμού ενός ΓΤΟ. Έπρεπε δηλαδή η πολυεθνική εταιρεία που το ετοιμάζει να παρέχει και τους τρόπους εντοπισμού του», εξηγεί η κ. Κανελλοπούλου για την ιχνηλασιμότητα.

Με απλά λόγια, μέχρι τώρα υπάρχει η δυνατότητα εντοπισμού και παρακολούθησης ενός ΓΤΟ σε όλα τα στάδια παραγωγής και διακίνησης. Από πού προέρχεται, πού πηγαίνει και σε ποια προϊόντα καταλήγει. Υπάρχει η πληροφορία αλλά και η δυνατότητα ένα προϊόν που ενέχει κινδύνους για τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον να ανακληθεί.

Αυτή η θεσμοθετημένη υποχρέωση της Ε.Ε. από το 2003, που βοηθά να αντιμετωπιστεί κάθε απρόβλεπτος κίνδυνος, δεν θα ισχύει αν ψηφιστεί ο νέος νόμος, όπως και η επιστημονική διαδικασία αξιολόγησης κινδύνου, η οποία εξετάζει ξεχωριστά κάθε ΓΤΟ για την ασφάλειά του. Δυστυχώς, με την κατάργηση της σήμανσης στο τελικό προϊόν, η νέα νομοθεσία στερεί στους Ευρωπαίους πολίτες το δικαίωμά τους να γνωρίζουν τι φτάνει στο πιάτο τους.

Επιπλέον, μέχρι τώρα τα κράτη-μέλη έχουν το δικαίωμα απαγόρευσης μιας τέτοιας καλλιέργειας σε εθνικό έδαφος. Με τη νέα νομοθεσία αυτό το δικαίωμα χάνεται. Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα, όπου σήμερα δεν καλλιεργούνται ΓΤΟ, θα χάσει το δικαίωμα να απαγορεύει την καλλιέργεια, όταν κρίνει ότι θα υπάρξει πρόβλημα στην παραγωγή και στα οικοσυστήματά της. «Μέχρι τώρα ένα κράτος-μέλος μπορεί να πει “όχι” για καλλιέργεια που έχει εγκριθεί σε άλλες χώρες της Ε.Ε.. Μπορεί να πει “Δεν ταιριάζει στη δική μου βιοποικιλότητα, δεν ταιριάζει στο οικοσύστημά μου”. Αυτό το δικαίωμα καταργείται γιατί αν ένα τέτοιο προϊόν εγκριθεί, για παράδειγμα στην Πολωνία, η Ελλάδα θα είναι υποχρεωμένη να το χρησιμοποιήσει χωρίς σήμανση, χωρίς αξιολόγηση κινδύνου και χωρίς ενημέρωση του καταναλωτή», λέει η κ. Κανελλοπούλου.

Με την απορρύθμιση και τη χαλάρωση των μέτρων προστασίας, τα κράτη-μέλη θα χάσουν το δικαίωμά τους να απαγορεύσουν την καλλιέργεια όταν κρίνουν ότι θα υπάρξει πρόβλημα στην παραγωγή τους και στα οικοσυστήματά τους, ενώ οι καλλιεργητές διατρέχουν τον κίνδυνο επιμόλυνσης μέσω τυχαίων διασταυρώσεων.

Με απλά λόγια, θα εκθέσει τους αγρότες και τη φύση στον κίνδυνο μόλυνσης, καθώς οι ΓΤΟ απελευθερώνονται ανεξέλεγκτα στο περιβάλλον. «Στην Ελλάδα έχουμε μικρό κλήρο σε σχέση με την κεντρική Ευρώπη. Στον μικρό κλήρο η επιμόλυνση από τον διπλανό, δηλαδή η φυσική διασταύρωση είναι πάρα πολύ πιο πιθανή με ενδεχόμενες σοβαρές οικονομικές και άλλες επιπτώσεις για το προϊόν του αγρότη», εξηγεί η κ. Κανελλοπούλου.

Η κ. Κανελλοπούλου προσθέτει: «Το σημαντικότερο με την επιμόλυνση είναι και σε σχέση με τις πατέντες. Είναι πολύ σοβαρό, γιατί έχει σχέση με την σποροπαραγωγή κάθε χώρας που διασφαλίζει έτσι και την επισιτιστική της ασφάλεια. Η επισιτιστική ασφάλεια και η επάρκεια είναι κομμάτι της εθνικής άμυνας μιας χώρας. Αν συμβεί κάτι, ένα διεθνές πρόβλημα, είτε ανθρώπινο είτε κλιματικό, και σου μπλοκάρουνε το σπόρο, τι θα κάνεις; Θα έχεις σπόρους με δικαιώματα από τις πολυεθνικές; Πρέπει να έχεις και τον δικό σου σπόρο που είναι ελληνικός και πρέπει να προστατεύεται».

Η χαλάρωση της νομοθεσίας δημιουργεί προβλήματα και στη βιομηχανία τροφίμων, αφού το βάρος της αξιολόγησης κινδύνου φεύγει από τις πολυεθνικές της βιοτεχνολογίας και μεταφέρεται στις πλάτες της βιομηχανίας τροφίμων.

Σύμφωνα με τη European Non-GMO Industry Association (ENGA), το οικονομικό κόστος για τις εταιρείες τροφίμων που θέλουν να παραμείνουν χωρίς ΓΤΟ αυξάνει σημαντικά. Επιπλέον, θα υπάρχει πάντα ένα νομικό πρόβλημα, διότι, λόγω έλλειψης σήμανσης, δεν θα μπορούν να είναι βέβαιοι για τις πρώτες ύλες τους και δεν θα ξέρουν τι να πουν στον καταναλωτή. Η έρευνα της ENGA δείχνει ότι αν δεν περάσει η νομοθεσία, δεν χάνουμε καμία ευκαιρία αντιμετώπισης των προβλημάτων της κλιματικής αλλαγής, διότι η πλειονότητα των προτάσεων των εταιρειών βιοτεχνολογίας δεν αφορά το κλίμα. «Σε 49 φυτά που βρίσκονται σε φάση ανάπτυξης, μόνο δύο έχουν σχέση με την κλιματική αλλαγή ή τη βιωσιμότητα: το ένα υπόσχεται αντιμετώπιση της ξηρασίας και το άλλο υπόσχεται αντοχή σε αυξημένη αλατότητα του νερού. Όλα τα υπόλοιπα είναι άσχετα με το περιβάλλον και το κλίμα». Η ασφάλεια των τροφίμων και του περιβάλλοντος δεν μπορεί να βασίζεται στις «υποσχέσεις» των πολυεθνικών.

Οι επόμενες ψηφοφορίες αφορούν το Ευρωκοινοβούλιο, στην Επιτροπή Περιβάλλοντος και στην Ολομέλεια τον Μάρτιο του 2026. Η κ. Κανελλοπούλου αναρωτιέται αν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα ξεχάσει την πρώτη ενδιάμεση ψηφοφορία του 2024, όπου είχε ψηφίσει υπέρ της σήμανσης και είχε εγείρει αμφιβολίες για τις πατέντες.

Η Μυρτώ Πισπίνη από το Ελληνικό Γραφείο της Greenpeace δηλώνει: «Η χώρα μας, αντί να ταχθεί με την πλευρά της ασφάλειας των τροφίμων, της υγείας των καταναλωτών και του περιβάλλοντος, φαίνεται ότι μπορεί να ψηφίσει υπέρ της νέας νομοθεσίας για τα νέα μεταλλαγμένα. Ομως οφείλουμε να θυμίσουμε ότι η Ελλάδα ιστορικά έχει πρωτοστατήσει στην Ε.Ε. για να ψηφιστεί το πενταετές ευρωπαϊκό μορατόριουμ/απαγόρευση στα μεταλλαγμένα φυτά, μέχρι να δημιουργηθεί η ευρωπαϊκή νομοθεσία για τη σήμανση και την ιχνηλασιμότητα, και που τελικά οδήγησε στην απαγόρευση της καλλιέργειας των μεταλλαγμένων στη χώρα μας».

Το Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας καλεί τους ευρωβουλευτές να καταψηφίσουν το νομοσχέδιο, αναφέροντας: «Η Ελλάδα διαθέτει μοναδικό φυτικό κεφάλαιο ιδιαίτερης βιοποικιλότητας, υψηλής ποιότητας και διεθνούς αναγνώρισης. Θεωρούμε καθήκον μας να υπερασπιστούμε την προστασία της δημόσιας υγείας, του περιβάλλοντος, της γεωργικής παραγωγής και του καταναλωτή, διασφαλίζοντας ότι οποιαδήποτε τεχνολογική πρόοδος θα εφαρμοστεί με όρους επιστημονικά τεκμηριωμένους και κοινωνικά υπεύθυνους».

Η νέα νομοθεσία για τους ΓΤΟ:

🔴 Αξιολόγηση κινδύνου για τους ΓΤΟ

🔴 Ιχνηλασιμότητα. Από πού προέρχεται, πού πηγαίνει και σε ποια προϊόντα καταλήγει, ώστε ένα προϊόν να μπορεί να ανακληθεί αν χρειαστεί.

🔴 Σήμανση για τον τελικό καταναλωτή

🔴 Δικαίωμα των κρατών-μελών να απαγορεύουν την καλλιέργεια

Ενώ η νέα νομοθεσία:

🔵 καταργεί τις δοκιμές ασφαλείας και την παρακολούθηση για το 94% των νέων ΓΜΟ, σε αντίθεση με απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου,

🔵 εκθέτει τους ανθρώπους και τη φύση στους πιθανούς κινδύνους των μεταλλαγμένων φυτών που παράγονται με νέες γονιδιωματικές τεχνικές (NGT),

🔵 καταργεί την επιλογή των καταναλωτών με τον τερματισμό των απαιτήσεων επισήμανσης στα τρόφιμα,

🔵 εκθέτει τους αγρότες και τη φύση στον κίνδυνο μόλυνσης, καθώς οι νέοι ΓΜΟ απελευθερώνονται ανεξέλεγκτα στο περιβάλλον και

🔵 θα αυξήσει τον έλεγχο που έχουν μόνο μια χούφτα εταιρείες σπόρων στους αγρότες και τους μικρούς και μεσαίους εκτροφείς μέσω των πατεντών.