Από τη δεκαετία του 1970, οι πολυεθνικές εταιρείες βιοτεχνολογίας προωθούν τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα (μεταλλαγμένα) ως λύση για την πείνα στον Τρίτο Κόσμο. Παρά τις αντιδράσεις, τα μεταλλαγμένα εισήλθαν στη διατροφή μας, χωρίς όμως να λύσουν το πρόβλημα της πείνας. Αντίθετα, η τροφή μας υποβαθμίστηκε, οδηγώντας στη λεγόμενη «κρυφή πείνα» λόγω έλλειψης μικροθρεπτικών συστατικών και αυξημένης χρήσης χημικών.

Σήμερα, με το πρόσχημα της κλιματικής αλλαγής, η βιομηχανία βιοτεχνολογίας υπόσχεται καλλιέργειες ανθεκτικές στην ξηρασία και τη θερμοκρασία. Ωστόσο, η αξιοπιστία αυτών των υποσχέσεων αμφισβητείται λόγω έλλειψης σαφών πληροφοριών, επιστημονικής τεκμηρίωσης και θεσμικού ελέγχου. Τον Ιούλιο του 2023, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε νέο κανονισμό για τις Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές (ΝΓΤ), που αφορά τη νέα γενιά μεταλλαγμένων. Στις 19 Δεκεμβρίου, στις Βρυξέλλες, ο κανονισμός αυτός, που χαλαρώνει τη νομοθεσία για τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς, ψηφίστηκε στο πλαίσιο της Μόνιμης Αντιπροσωπείας των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Δυστυχώς, η Ελλάδα ψήφισε υπέρ, παρά τις αντιρρήσεις του Γεωτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας, του θεσμοθετημένου επιστημονικού συμβούλου της πολιτείας για τον πρωτογενή τομέα, την προστασία του περιβάλλοντος και τη διαχείριση των φυσικών πόρων.

Το Δίκτυο για τη Διατήρηση των Παραδοσιακών Σπόρων ΣΙΤΩ (www.sito.gr) αναφέρει σε ανακοίνωσή του: «Πρόκειται για ένα ακόμα βήμα προς την κατεύθυνση ακύρωσης των κανόνων ασφαλείας για τον αγρότη και τον καταναλωτή. Είναι η πρώτη φορά που μια Ελληνική κυβέρνηση ψηφίζει υπέρ της διάδοσης της γενετικά τροποποιημένης διατροφής, δηλαδή των “μεταλλαγμένων” χωρίς ελέγχους και διαφάνεια. Επιδιώκει να φέρει στο πιάτο μας κρυφά –χωρίς ενημέρωση και ελέγχους– μια νέα κατηγορία τροφίμων που δεν έχουν δοκιμαστεί. Επιδιώκει να καταστήσει ακόμη περισσότερο εξαρτώμενο τον αγρότη από τις εταιρείες με τις πατέντες;».

Εάν η νομοθετική πρόταση ψηφιστεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, θα καταργηθούν σημαντικές δικλείδες ασφαλείας. Η ερευνήτρια και μέλος του Δικτύου ΣΙΤΩ, Βάσω Κανελλοπούλου, εξηγεί: «Μέχρι τώρα στα γενετικά τροποποιημένα για τις τροφές των ανθρώπων έπρεπε να υπάρχει προηγούμενη αξιολόγηση κινδύνου πριν εγκριθεί η καλλιέργεια. Μετά την καλλιέργεια έπρεπε να υπάρχει αυτό που αποκαλείται ιχνηλασιμότητα, δηλαδή η δυνατότητα παρακολούθησης του φυτού έτσι ώστε αν υπάρξει κάποιο πρόβλημα να μπορεί να αποσυρθεί στο μέτρο που είναι εφικτό. Ενα τρίτο που ισχύει είναι η σήμανση μέχρι τον τελικό καταναλωτή». Αν ψηφιστεί η νέα νομοθεσία από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον προσεχή Μάρτιο, αυτά καταργούνται γιατί τα θεωρεί ισοδύναμα με τα συμβατικά φυτά.

Η κ. Κανελλοπούλου τονίζει ότι «Ο όρος “ισοδύναμα” είναι αυθαίρετος όρος γιατί βασίζεται σε ένα όριο 20 γενετικών τροποποιήσεων. Δηλαδή αν το φυτό έχει μέχρι 20 τροποποιήσεις, είναι ισοδύναμο με τις φυσικές μεταλλάξεις των φυτών στη φύση. Αυτό είναι αυθαίρετο, οι επιστήμονες λένε ότι πρόκειται για νομικό κατασκεύασμα και δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια».

Στην Ευρώπη και κατ’ επέκταση και στην Ελλάδα υπάρχει μια σχετικά ικανοποιητική νομοθεσία για τα μεταλλαγμένα η οποία βασίζεται στην Αρχή της Προφύλαξης.

Στη νέα νομοθεσία, παραβλέποντας την απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, καταστρατηγούνται τα βασικά δικαιώματα των Ευρωπαίων πολιτών, όπως η αξιολόγηση κινδύνου, η ιχνηλασιμότητα και η σήμανση, υπό την πίεση του αγροχημικού λόμπι. «Υπήρχαν υποχρεωτικά μέθοδοι ανεύρεσης και εντοπισμού ενός ΓΤΟ. Επρεπε δηλαδή η πολυεθνική εταιρεία που το ετοιμάζει να παρέχει και τους τρόπους εντοπισμού του», εξηγεί η κ. Κανελλοπούλου αναφορικά με την ιχνηλασιμότητα.

Μέχρι σήμερα, υπάρχει η δυνατότητα εντοπισμού και παρακολούθησης ενός ΓΤΟ σε όλα τα στάδια παραγωγής και διακίνησης, με δυνατότητα ανάκλησης προϊόντων επικίνδυνων για τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον.

Αυτή η θεσμοθετημένη υποχρέωση της Ε.Ε. από το 2003, που βοηθά στην αντιμετώπιση απρόβλεπτων κινδύνων, καταργείται με το νέο νόμο. Επιπλέον, καταργείται η επιστημονική διαδικασία αξιολόγησης κινδύνου, η οποία εξετάζει την ασφάλεια κάθε ΓΤΟ για την ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον. Η κατάργηση της σήμανσης στερεί από τους Ευρωπαίους πολίτες το δικαίωμα να γνωρίζουν τι καταναλώνουν και να επιλέγουν τι θα φάνε.

Επιπλέον, τα κράτη-μέλη χάνουν το δικαίωμα απαγόρευσης καλλιέργειας ΓΤΟ σε εθνικό έδαφος, κάτι που επηρεάζει άμεσα την Ελλάδα, όπου σήμερα δεν καλλιεργούνται ΓΤΟ. «Μέχρι τώρα ένα κράτος-μέλος μπορεί να πει “όχι” για καλλιέργεια που έχει εγκριθεί σε άλλες χώρες της Ε.Ε.. Μπορεί να πει “Δεν ταιριάζει στη δική μου βιοποικιλότητα, δεν ταιριάζει στο οικοσύστημά μου”. Αυτό το δικαίωμα καταργείται γιατί αν ένα τέτοιο προϊόν εγκριθεί, για παράδειγμα στην Πολωνία, η Ελλάδα θα είναι υποχρεωμένη να το χρησιμοποιήσει χωρίς σήμανση, χωρίς αξιολόγηση κινδύνου και χωρίς ενημέρωση του καταναλωτή», σημειώνει η κ. Κανελλοπούλου.

Με τη χαλάρωση των μέτρων προστασίας, οι καλλιεργητές, βιολογικοί και συμβατικοί, διατρέχουν τον κίνδυνο επιμόλυνσης μέσω τυχαίων διασταυρώσεων.

Αυτό σημαίνει ότι οι αγρότες και η φύση εκτίθενται στον κίνδυνο μόλυνσης, καθώς οι ΓΤΟ απελευθερώνονται ανεξέλεγκτα στο περιβάλλον. «Στην Ελλάδα έχουμε μικρό κλήρο σε σχέση με την κεντρική Ευρώπη. Στον μικρό κλήρο η επιμόλυνση από τον διπλανό, δηλαδή η φυσική διασταύρωση είναι πάρα πολύ πιο πιθανή με ενδεχόμενες σοβαρές οικονομικές και άλλες επιπτώσεις για το προϊόν του αγρότη», εξηγεί η κ. Κανελλοπούλου. Η επιμόλυνση συνδέεται και με τις πατέντες, θέτοντας σε κίνδυνο την σποροπαραγωγή κάθε χώρας και την επισιτιστική της ασφάλεια. Η επισιτιστική ασφάλεια και η επάρκεια είναι κομμάτι της εθνικής άμυνας μιας χώρας. Αν συμβεί κάτι, ένα διεθνές πρόβλημα, είτε ανθρώπινο είτε κλιματικό, και σου μπλοκάρουνε το σπόρο, τι θα κάνεις; Θα έχεις σπόρους με δικαιώματα από τις πολυεθνικές; Πρέπει να έχεις και τον δικό σου σπόρο που είναι ελληνικός και πρέπει να προστατεύεται», τονίζει η κ. Κανελλοπούλου.

Με τη χαλάρωση της νομοθεσίας, οι καταναλωτές δεν θα γνωρίζουν τι καταναλώνουν, οι αγρότες θα κινδυνεύουν από επιμόλυνση και το κράτος θα είναι έρμαιο των πολυεθνικών της βιοτεχνολογίας. Επιπλέον, δημιουργούνται προβλήματα στη βιομηχανία τροφίμων, καθώς το βάρος της αξιολόγησης κινδύνου μεταφέρεται στις πλάτες της.

Σύμφωνα με τη European Non-GMO Industry Association (ENGA), το οικονομικό κόστος για τις εταιρείες τροφίμων που θέλουν να παραμείνουν χωρίς ΓΤΟ αυξάνει σημαντικά. Επιπλέον, η έλλειψη σήμανσης δημιουργεί νομικά προβλήματα, καθώς δεν θα μπορούν να είναι βέβαιοι για τις πρώτες ύλες τους και να ενημερώσουν τον καταναλωτή. Έρευνα της ENGA δείχνει ότι η χαλάρωση των κανόνων δεν θα βοηθήσει στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, καθώς η πλειονότητα των προτάσεων των εταιρειών βιοτεχνολογίας δεν αφορά το κλίμα. Από τα 49 φυτά σε φάση ανάπτυξης, μόνο δύο σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή ή τη βιωσιμότητα. Η ασφάλεια των τροφίμων και του περιβάλλοντος δεν μπορεί να βασίζεται στις «υποσχέσεις» των πολυεθνικών.

Οι επόμενες ψηφοφορίες για το νομοσχέδιο θα γίνουν στο Ευρωκοινοβούλιο, αρχικά στην Επιτροπή Περιβάλλοντος και στη συνέχεια στην Ολομέλεια τον Μάρτιο του 2026. Η κ. Κανελλοπούλου εκφράζει την ανησυχία της για το αν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα τηρήσει τη θέση του υπέρ της σήμανσης και κατά των πατεντών.

Η Μυρτώ Πισπίνη από το Ελληνικό Γραφείο της Greenpeace επισημαίνει ότι η Ελλάδα, αντί να προστατεύσει την ασφάλεια των τροφίμων, την υγεία των καταναλωτών και το περιβάλλον, φαίνεται ότι θα ψηφίσει υπέρ της νέας νομοθεσίας για τα νέα μεταλλαγμένα. Ωστόσο, υπενθυμίζει ότι η Ελλάδα πρωτοστάτησε στην Ε.Ε. για την ψήφιση του πενταετούς μορατόριουμ στα μεταλλαγμένα φυτά, οδηγώντας στην απαγόρευση της καλλιέργειας μεταλλαγμένων στη χώρα.

Το Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας καλεί τους ευρωβουλευτές να καταψηφίσουν το νομοσχέδιο, τονίζοντας ότι η Ελλάδα διαθέτει μοναδικό φυτικό κεφάλαιο και είναι καθήκον όλων να υπερασπιστούν την προστασία της δημόσιας υγείας, του περιβάλλοντος, της γεωργικής παραγωγής και του καταναλωτή, διασφαλίζοντας ότι οποιαδήποτε τεχνολογική πρόοδος θα εφαρμοστεί με επιστημονικά τεκμηριωμένους και κοινωνικά υπεύθυνους όρους.

Τα βασικά σημεία της διαφωνίας συνοψίζονται στα εξής:
- Κατάργηση της αξιολόγησης κινδύνου για τους ΓΤΟ.
- Κατάργηση της ιχνηλασιμότητας, που επιτρέπει την ανάκληση προϊόντων σε περίπτωση κινδύνου.
- Κατάργηση της σήμανσης για τον τελικό καταναλωτή.
- Απώλεια του δικαιώματος των κρατών-μελών να απαγορεύουν την καλλιέργεια.

Αντίθετα, η νέα νομοθεσία:
- Καταργεί τις δοκιμές ασφαλείας και την παρακολούθηση για το 94% των νέων ΓΜΟ, σε αντίθεση με απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου.
- Εκθέτει τους ανθρώπους και τη φύση στους πιθανούς κινδύνους των μεταλλαγμένων φυτών που παράγονται με νέες γονιδιωματικές τεχνικές (NGT).
- Καταργεί την επιλογή των καταναλωτών με τον τερματισμό των απαιτήσεων επισήμανσης στα τρόφιμα.
- Εκθέτει τους αγρότες και τη φύση στον κίνδυνο μόλυνσης, καθώς οι νέοι ΓΜΟ απελευθερώνονται ανεξέλεγκτα στο περιβάλλον.
- Αυξάνει τον έλεγχο που έχουν λίγες εταιρείες σπόρων στους αγρότες μέσω των πατεντών.