Το 2021, σε μια περίοδο που η ανθρωπότητα εναπόθετε τις ελπίδες της στα εμβόλια κατά του κορονοϊού, μια σπάνια αλλά εξαιρετικά σοβαρή επιπλοκή άρχισε να προκαλεί έντονη ανησυχία. Τα βλέμματα στράφηκαν σε δύο συγκεκριμένα σκευάσματα, της AstraZeneca και της Johnson & Johnson, καθώς καταγράφηκαν περιπτώσεις θρομβώσεων που σε ορισμένες περιπτώσεις αποδείχθηκαν θανατηφόρες. Σήμερα, τρία χρόνια μετά, οι επιστήμονες πιστεύουν ότι κατάφεραν επιτέλους να λύσουν το μυστήριο.

Η κατανόηση αυτού του φαινομένου δεν είναι απλώς μια ιστορική αναδρομή, αλλά ένα κρίσιμο βήμα για την ασφάλεια των μελλοντικών εμβολίων. Οι ερευνητές διαθέτουν πλέον ισχυρά στοιχεία για το πώς προκλήθηκαν οι θρομβώσεις και θεωρούν πως τα ευρήματά τους θα θωρακίσουν τον πληθυσμό σε επόμενες πανδημίες. Σύμφωνα με επιστημονικό άρθρο στο New England Journal of Medicine (NEJM), η ρίζα του προβλήματος βρίσκεται σε μια πρωτεΐνη του αδενοϊού που χρησιμοποιείται σε αυτά τα εμβόλια. Η συγκεκριμένη πρωτεΐνη ενεργοποιεί την παραγωγή "λανθασμένων" αντισωμάτων σε άτομα με ένα πολύ συγκεκριμένο γενετικό υπόβαθρο.

Το φαινόμενο αυτό ονομάστηκε VITT (θρομβοπενία και θρόμβωση προκαλούμενη από εμβόλια) και η επιστημονική μελέτη γύρω από αυτό τιτλοφορείται "Adenoviral Inciting Antigen and Somatic Hypermutation in VITT". Στην περίληψη της έρευνας, η λέξη "σπάνιο" υπογραμμίζεται από την πρώτη κιόλας γραμμή. Τα δεδομένα δείχνουν ότι η επιπλοκή παρέμεινε πράγματι εξαιρετικά σπάνια: στο Ηνωμένο Βασίλειο καταγράφηκαν περίπου 3 περιπτώσεις ανά 100.000 εμβολιασμούς με AstraZeneca, ενώ στις ΗΠΑ η συχνότητα για το εμβόλιο της Johnson & Johnson ήταν 1 προς 200.000. Μέχρι τον Απρίλιο του 2021, στην Ευρώπη είχαν εμβολιαστεί 34 εκατομμύρια άνθρωποι με AstraZeneca, με μόλις 222 καταγεγραμμένα περιστατικά VITT.

Παρά τη σπανιότητα, οι υγειονομικές αρχές τροποποίησαν τις συστάσεις τους, προτείνοντας εναλλακτικές επιλογές, κυρίως για τους νεότερους ανθρώπους. Αυτή η εξέλιξη προκάλεσε συζητήσεις για το αφήγημα του "100% ασφαλές και 100% αποτελεσματικό" που συνόδευε την κυκλοφορία των εμβολίων. Η διαφορά στην τεχνολογία αποδείχθηκε κρίσιμη, καθώς τα σκευάσματα των AstraZeneca και Johnson & Johnson χρησιμοποιούσαν αδενοϊικούς φορείς για τη μεταφορά του DNA της πρωτεΐνης ακίδας, σε αντίθεση με την τεχνολογία mRNA των Pfizer και Moderna.

Ο μηχανισμός πίσω από το πρόβλημα φαίνεται να σχετίζεται άμεσα με αυτούς τους φορείς. Σύμφωνα με το Science, "η πρωτεΐνη του αδενοϊού πυροδοτεί \"ατίθασα\" αντισώματα σε άτομα με έναν ατυχή συνδυασμό γενετικού υπόβαθρου και συγκεκριμένης μετάλλαξης στα Β-κύτταρα που παράγουν αντισώματα". Η χρήση της λέξης "ατυχής" είναι ενδεικτική της σπανιότητας. Αυτά τα αντισώματα συνδέονται με τον παράγοντα πήξης PF4 στο αίμα, προκαλώντας μια αλυσιδωτή αντίδραση που οδηγεί σε θρόμβωση και στη συνέχεια σε αιμορραγία λόγω εξάντλησης των αιμοπεταλίων. Αν και η χρήση του εμβολίου της AstraZeneca περιορίστηκε και το προϊόν της Johnson & Johnson τελικά εγκαταλείφθηκε, η επιστήμη έχει πλέον τις απαντήσεις για να καταστήσει τα μελλοντικά εμβόλια ακόμα πιο ασφαλή.