Το τρέχον εξώφυλλο του διεθνούς κύρους περιοδικού «Science Translational Medicine» φιλοξενεί μια ανακάλυψη που υπόσχεται να αλλάξει τον χάρτη της ογκολογίας. Μια διεθνής ερευνητική ομάδα, με την καθοριστική συμμετοχή Ελλήνων επιστημόνων, παρουσίασε μια νέα γενιά CAR-T λεμφοκυττάρων. Αυτή η καινοτόμος κυτταρική θεραπεία επαναπρογραμματίζει το ανοσοποιητικό σύστημα των ασθενών, επιτρέποντάς του να επιτίθεται στα καρκινικά κύτταρα με απόλυτη ακρίβεια, χωρίς να προκαλεί παράπλευρες απώλειες στον υγιή ιστό.

Η επανάσταση των CAR-T κυττάρων ξεκίνησε το 2012 στις ΗΠΑ, προσφέροντας ελπίδα σε περιπτώσεις αιματολογικών καρκίνων, όπως η οξεία λεμφοβλαστική λευχαιμία και το διάχυτο λέμφωμα από μεγάλα Β-λεμφοκύτταρα. Παρόλα αυτά, οι παραδοσιακές μέθοδοι είχαν ένα σοβαρό μειονέκτημα: εξολόθρευαν αδιάκριτα τόσο τα νοσούντα όσο και τα υγιή κύτταρα, αποδυναμώνοντας την άμυνα του οργανισμού. Η νέα προσέγγιση, με επικεφαλής την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνιας, επικεντρώνεται σε έναν μοναδικό δείκτη που αποτελεί την «ταυτότητα» κάθε λεμφοκυττάρου, ελαχιστοποιώντας τις παρενέργειες.

Στην καρδιά αυτής της επιστημονικής επιτυχίας βρίσκεται το Ινστιτούτο Εφαρμοσμένων Βιοεπιστημών (ΙΝΕΒ) του ΕΚΕΤΑ. Ο Κώστας Σταματόπουλος, διευθυντής Ερευνών του ΙΝΕΒ και κύριος συγγραφέας της μελέτης, σημειώνει: «στη συγκεκριμένη μελέτη το ΙΝΕΒ ανέλαβε την προσεκτική επιλογή των κατάλληλων στόχων και την επιστημονική τεκμηρίωση της ορθότητας της επιλογής». Η συνεργασία αυτή υπήρξε καταλυτική, καθώς, όπως προσθέτει ο ίδιος, «οι ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνιας διαθέτουν τεράστια εμπειρία στην παραγωγή CAR-T λεμφοκυττάρων. Συνδυάσαμε τη δική τους τεχνογνωσία στην ανοσοθεραπεία του καρκίνου με τη δική μας εμπειρία στην ανοσοβιολογία των λεμφικών κακοηθειών, που αποτελούν μια μεγάλη κατηγορία αιματολογικών καρκίνων».

Η μακροχρόνια έρευνα του ΙΝΕΒ στις λεμφικές κακοήθειες έθεσε τις βάσεις για αυτή την εξέλιξη. Ενδεικτικά, λίγο πριν εκπνεύσει το 2025 είχε δημοσιευθεί μια μεγάλη έρευνα στο περιοδικό «Nature Communications» σχετικά με νέους μηχανισμούς στη χρόνια λεμφοκυτταρική λευχαιμία. «Πιστεύαμε πάντα ότι αυτή η κατηγορία νοσημάτων, τα λεμφώματα από Β-λεμφοκύτταρα, είναι ιδιαίτερα επειδή εξαρτώνται πολύ για την επιβίωση και τον πολλαπλασιασμό τους από μηνύματα που δέχονται από το περιβάλλον. Τα μηνύματα αυτά γίνονται αντιληπτά μέσω της ανοσοσφαιρίνης, οπότε μελετώντας την ανοσοσφαιρίνη πιστεύουμε ότι μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα τα νοσήματα και να τα θεραπεύσουμε πιο αποτελεσματικά», υπογραμμίζει ο κ. Σταματόπουλος.

Τα αποτελέσματα των προκλινικών μελετών είναι εντυπωσιακά, καθώς τα κύτταρα νέας γενιάς εξάλειψαν τα νεοπλασματικά κύτταρα χωρίς να επηρεάσουν τα υγιή. Η μέθοδος αυτή φαίνεται πως έχει εφαρμογή και σε αυτοάνοσα νοσήματα, όπως ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος (ΣΕΛ). Η ερευνήτρια Ελένη Μπουζιάνη από το εργαστήριο «Apostolidis Lab» του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνιας αναφέρει: «η συμμετοχή του εργαστηρίου μας στην παρούσα εργασία αφορούσε στην εξακρίβωση της ικανότητας των κυττάρων CART4-34 στη μείωση των τίτλων των αυτο-αντισωμάτων που συχνά συναντώνται σε ασθενείς με συστηματικό ερυθηματώδη λύκο. Το εργαστήριό μας ασχολείται κατά κύριο λόγο με τη διερεύνηση νέων βιοδεικτών στο αίμα για την αποτελεσματικότερη διάγνωση και την ταξινόμηση των ασθενών με ΣΕΛ. Επομένως, ήταν χαρά μας να συνεργαστούμε με τη συγκεκριμένη ομάδα και να συμβάλλουμε σε μια προσπάθεια που στοχεύει στη βελτιστοποίηση μιας ανερχόμενης θεραπευτικής προσέγγισης για τους ασθενείς με συστηματικά αυτοάνοσα νοσήματα».

Στη σπουδαία αυτή μελέτη συμμετείχαν επίσης επιστήμονες από το Τμήμα Βιολογίας του ΕΚΠΑ, τα πανεπιστήμια Emory και Cornell, το NIH, το Εθνικό Αντικαρκινικό Ινστιτούτο των ΗΠΑ και κορυφαία ιταλικά πανεπιστημιακά ιδρύματα, αποδεικνύοντας τη δύναμη της διεθνούς επιστημονικής συνεργασίας.