Οι ακραίες θερμοκρασίες που σάρωσαν την Αρκτική τον φετινό Ιανουάριο προκαλούν παγκόσμιο συναγερμό, καθώς η θάλασσα γύρω από τη Γροιλανδία κατέγραψε άνοδο έως και 15 βαθμούς πάνω από τα φυσιολογικά επίπεδα. Αυτό το πρωτοφανές φαινόμενο δεν αποτελεί μόνο ένα περιβαλλοντικό πλήγμα, αλλά μετατρέπεται σε μια νέα πηγή έντονης γεωπολιτικής τριβής. Η ραγδαία υποχώρηση των πάγων ανοίγει διάπλατα τον δρόμο για τη ναυσιπλοΐα και την ευκολότερη πρόσβαση στον ορυκτό πλούτο, μετατρέποντας τον παγωμένο βορρά σε πεδίο σκληρού στρατηγικού ανταγωνισμού.

Η δήλωση του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ ότι η Ουάσινγκτον θέλει να «καταλάβει» την πλούσια σε ορυκτά Γροιλανδία για λόγους εθνικής ασφάλειας, ανέδειξε με τον πιο θορυβώδη τρόπο πόσο γρήγορα η κλιματική κρίση αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού στην περιοχή. Τα νέα στοιχεία του ευρωπαϊκού προγράμματος Copernicus δείχνουν ότι η έκταση του θαλάσσιου πάγου στην Αρκτική τον Ιανουάριο ήταν κατά 5,5% μικρότερη από τον μέσο όρο και η τρίτη χαμηλότερη των τελευταίων 48 ετών δορυφορικών μετρήσεων, επιβεβαιώνοντας πως η θερμή «ανατροπή» δεν είναι στιγμιαία ανωμαλία αλλά μέρος μιας επικίνδυνης τάσης.

Ο καθηγητής ατμοσφαιρικής δυναμικής Τζον Μέθβεν προειδοποιεί ότι οι «ασυνήθιστα θερμές» συνθήκες στην Αρκτική λεκάνη, οι οποίες οδήγησαν σε χαμηλότερες συγκεντρώσεις πάγου, έχουν πλέον ξεκάθαρες γεωπολιτικές συνέπειες. Καθώς οι πάγοι υποχωρούν, οι θαλάσσιες οδοί γύρω από τον Αρκτικό Ωκεανό μένουν χωρίς πάγο για μεγαλύτερα διαστήματα, τόσο στη ρωσική όσο και στην καναδική πλευρά, προσελκύοντας περισσότερη ανθρώπινη δραστηριότητα – από εμπορική ναυτιλία μέχρι στρατιωτικές αποστολές.

Παράλληλα, η τήξη του παγοκαλύμματος διαβρώνει ένα από τα βασικά «αόρατα» όπλα της περιοχής: την ικανότητα του πάγου να κρύβει υποβρύχια για δεκαετίες. Καθώς ο πάγος λεπταίνει και υποχωρεί, γίνεται πιο δύσκολο να κρυφτούν ναυτικά σκάφη κάτω από την επιφάνειά του, με αποτέλεσμα να αλλάζει η ίδια η στρατηγική ισορροπία στην Αρκτική και να αυξάνεται ο κίνδυνος παρεξηγήσεων και στρατιωτικών τριβών.

Τα στοιχεία του Copernicus δείχνουν ότι οι συγκεντρώσεις θαλάσσιου πάγου ήταν πολύ κάτω από τον μέσο όρο στην Μπαφινική Θάλασσα – ανάμεσα στο νησί Μπαφιν και τη δυτική ακτή της Γροιλανδίας – στη βόρεια Θάλασσα Μπάρεντς, καθώς και στη Θάλασσα του Λαμπραντόρ μεταξύ Γροιλανδίας και Καναδά. Την ίδια στιγμή, τμήματα του βορειοανατολικού Ατλαντικού, από τη Νορβηγική Θάλασσα μέχρι τα ανοικτά της Ισλανδίας, της Γροιλανδίας και προς τη Σκωτία, κατέγραψαν την πιο θερμή επιφανειακή θερμοκρασία θάλασσας σε Ιανουάριο, έως και 1 βαθμό πάνω από τον μέσο όρο της περιόδου 1991-2020.

Ο κλιματικός επιστήμονας Ζουλιέν Νικολά τονίζει την έντονη αντίθεση στο θερμικό μοτίβο: ενώ τμήματα της Βόρειας Αμερικής, της βόρειας Ευρώπης και της Σιβηρίας πάγωναν κάτω από τον μέσο όρο, γύρω από την Μπαφινική Θάλασσα, τη Θάλασσα Μπάρεντς και το Σβάλμπαρντ η μέση ημερήσια θερμοκρασία ξεπερνούσε συχνά τους 15 βαθμούς πάνω από τα κανονικά επίπεδα. Παρ’ όλα αυτά, ορισμένες περιοχές διατήρησαν ή και αύξησαν τον πάγο τους, με τον Κόλπο Χάντσον να είναι πλήρως παγωμένος τον Ιανουάριο μετά από μια ασυνήθιστα καθυστερημένη παγοποίηση τον Δεκέμβριο.

Ο ειδικός στην περιβαλλοντική γεωπολιτική Φρανσουά Ζεμέν εκτιμά ότι η άνοδος της θερμοκρασίας θα επιταχύνει το λιώσιμο του παγοκαλύμματος, διευκολύνοντας τις γεωτρήσεις για πετρέλαιο, φυσικό αέριο, σπάνιες γαίες και κρίσιμα ορυκτά, γεγονός που μετατρέπει την περιοχή σε στρατηγικό «θησαυροφυλάκιο» με όλο και πιο ανοιχτή πόρτα. Αναγνωρίζει ότι η πρόσβαση στο νησί γίνεται ήδη ευκολότερη, κάτι που αργά ή γρήγορα θα αναζωπυρώσει τις διεκδικήσεις και τον ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων για επιρροή και έλεγχο υποδομών.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο φετινός Ιανουάριος ήταν ο πέμπτος θερμότερος που έχει καταγραφεί, με τη θερμοκρασία να φτάνει τους 1,47 βαθμούς πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα. Η Σαμάνθα Μπέρτζες, επικεφαλής για το κλίμα στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Μεσοπρόθεσμων Μετεωρολογικών Προβλέψεων, σημειώνει ότι ο Ιανουάριος υπενθύμισε με σκληρό τρόπο πως το κλιματικό σύστημα μπορεί να φέρνει ακραίες μεταβολές ταυτόχρονα. Όσο η Αρκτική και η Γροιλανδία θερμαίνονται, ο πλανήτης καλείται να αντιμετωπίσει όχι μόνο το λιώσιμο των πάγων, αλλά και μια νέα εποχή στρατηγικής αβεβαιότητας στα πιο βόρεια σύνορά του.