Η κλιματική κρίση δεν χτυπά απλώς την πόρτα μας· την έχει ήδη γκρεμίσει, μεταμορφώνοντας τον παγκόσμιο χάρτη της μετανάστευσης. Μια πρωτοποριακή μελέτη του WWF Ελλάς, του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες (ΕΣΠ) και της καθηγήτριας του ΕΚΠΑ, Εμμανουέλας Δούση, αποδεικνύει ότι τα ακραία φαινόμενα δεν είναι πλέον θεωρία, αλλά η κινητήριος δύναμη πίσω από τον εκτοπισμό χιλιάδων ανθρώπων που αναζητούν καταφύγιο σε ευρωπαϊκό έδαφος, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.

Η έρευνα, στην οποία συμμετείχαν οι Θεοδότα Νάντσου, Εμμανουέλα Δούση, Κωνσταντίνος Βλαχόπουλος και Nasruddin Nizami, βασίστηκε σε 70 προσωπικές συνεντεύξεις με πρόσφυγες, μετανάστες και αιτούντες άσυλο από 17 χώρες της Νότιας Ασίας, της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. Ο ερευνητής του ΕΣΠ, Κωνσταντίνος Βλαχόπουλος, εξηγεί τη φιλοσοφία της μελέτης: «Η ιδέα για αυτή τη μελέτη ήταν να διερευνήσουμε εάν κάποιοι από τους πρόσφυγες, μετανάστες και αιτούντες άσυλο που βρίσκονται ήδη στην Ελλάδα αναγκάστηκαν να φύγουν από τις χώρες τους εξαιτίας κλιματικών λόγων. Να δούμε δηλαδή αν η κλιματική αλλαγή ή οι καταστροφές που σημειώθηκαν στις χώρες τους έπαιξαν ρόλο στην απόφασή τους να φύγουν».

Η αφορμή για την έρευνα δόθηκε από μια συγκλονιστική μαρτυρία ενός επιζώντα του τραγικού ναυαγίου της Πύλου από τη Λαχώρη του Πακιστάν. Ο άνδρας αποκάλυψε ότι ο κύριος λόγος που εγκατέλειψε τη χώρα του ήταν οι επαναλαμβανόμενες κλιματικές καταστροφές που κατέστρεψαν το σπίτι και τις καλλιέργειές του, αφήνοντάς τον χωρίς επιλογή. Αυτή η ιστορία λειτούργησε ως καταλύτης, με τον κ. Βλαχόπουλο να σημειώνει: «μας έδωσε την ιδέα ότι άνθρωποι που βρίσκονται ήδη στην Ελλάδα -πρόσφυγες, αιτούντες άσυλο, μετανάστες- μπορεί, εκτός από τις συγκρούσεις, παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή τη φτώχεια που βιώνουν, να έχουν και κλιματικούς λόγους που τους οδήγησαν να φύγουν από τις χώρες τους».

Τα ευρήματα είναι αποκαλυπτικά: το 50% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι κλιματικοί παράγοντες επηρέασαν άμεσα την απόφασή τους να μεταναστεύσουν. Για το 26%, το κλίμα αποτέλεσε τον μοναδικό ή τον κύριο λόγο φυγής. Το παράδοξο είναι ότι πολλοί αυτοπροσδιορίζονταν αρχικά ως «οικονομικοί μετανάστες», όμως οι περιγραφές τους για βιβλικές πλημμύρες και ακραίους καύσωνες που διέλυσαν τη ζωή τους δεν άφηναν περιθώρια αμφιβολίας.

«Η έρευνα για την κλιματική μετανάστευση βασιζόταν κυρίως σε ακαδημαϊκές προβλέψεις που τοποθετούσαν το φαινόμενο στο μέλλον», επισημαίνει η Θεοδότα Νάντσου του WWF Ελλάς, τονίζοντας ότι «για πρώτη φορά ρωτήθηκαν οι ίδιοι οι άνθρωποι που αναγκάζονται να μετακινηθούν». Από την πλευρά της, η Εμμανουέλα Δούση υπογραμμίζει το θεσμικό κενό, σημειώνοντας ότι η κλιματική αλλαγή δεν αναγνωρίζεται ακόμα επίσημα ως λόγος παροχής ασύλου. «Η υποβάθμιση του περιβάλλοντος και οι φυσικές καταστροφές υπήρξαν ανέκαθεν αιτίες πληθυσμιακών μετακινήσεων, παρότι όμως ο περιβαλλοντικός παράγοντας ήταν ήδη γνωστός ως αιτία μετανάστευσης η μεταπολεμική και κυρίαρχη μέχρι σήμερα ανάγνωση της μετανάστευσης τον αγνοεί», αναφέρει χαρακτηριστικά.

Η κ. Δούση προειδοποιεί ότι τα τείχη και οι κλειστές δομές δεν προσφέρουν βιώσιμες λύσεις σε ένα φαινόμενο που δεν πρόκειται να σταματήσει: «Κλείνοντας τα σύνορα ή ανεβάζοντας τείχη δεν λύνεις το πρόβλημα, το μεταθέτεις για αργότερα». Η μελέτη καταλήγει στην επιτακτική ανάγκη για αξιοποίηση της επιστημονικής γνώσης και την ενίσχυση των ανθρωπιστικών πολιτικών, καθώς η κλιματική μετανάστευση αποτελεί πλέον μια παρούσα και αναπόφευκτη πραγματικότητα που δοκιμάζει τις αντοχές των σύγχρονων κοινωνιών.