Καθώς η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία εισέρχεται στον πέμπτο χρόνο της, η οικονομική μηχανή που τη συντηρεί έχει υποστεί μια μεταμόρφωση τόσο βαθιά, που η επιστροφή στην πρότερη κατάσταση μοιάζει πλέον ανέφικτη. Ενώ η Δύση περιμένει ακόμη μια θεαματική κατάρρευση που δεν έρχεται, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σκοτεινή: η ρωσική οικονομία ούτε καταρρέει ούτε ανακάμπτει, αλλά φθείρεται σταθερά εκ των έσω.

Σύμφωνα με την Αλεξάνδρα Προκοπένκο, ερευνήτρια στο Κέντρο Carnegie Russia Eurasia και συγγραφέα του βιβλίου «From Sovereigns to Servants: How the War Against Ukraine Reshaped Russia’s Elite», η χώρα έχει εισέλθει σε μια «ζώνη θανάτου». Στην ορειβασία, αυτό είναι το υψόμετρο πάνω από τα 8.000 μέτρα, όπου το ανθρώπινο σώμα αδυνατεί να εγκλιματιστεί και αρχίζει να πεθαίνει κύτταρο προς κύτταρο. Η ρωσική οικονομία βρίσκεται πλέον σε μια αρνητική ισορροπία, διατηρώντας τη συνοχή της ενώ καταστρέφει συστηματικά κάθε μελλοντική της ικανότητα. Με την ανάπτυξη στο ισχνό 1% το 2025 και τις προβλέψεις για φέτος να είναι ακόμα πιο δυσοίωνες, τα δημοσιονομικά κενά δεν μπορούν πλέον να καλυφθούν από πρόσθετους φόρους.

Το οικονομικό σύστημα έχει διχοτομηθεί σε δύο ξεχωριστά μεταβολικά συστήματα. Στο προσκήνιο βρίσκονται οι στρατιωτικές βιομηχανίες, τα «ζωτικά όργανα» που απορροφούν όλο το διαθέσιμο «αίμα»: κεφάλαια, εργατικό δυναμικό και εισαγωγές. Στο περιθώριο μένει ο υπόλοιπος ιδιωτικός τομέας και οι μικρές επιχειρήσεις. Αν και ο συνολικός μεταποιητικός τομέας της Ρωσίας αυξήθηκε κατά 18,3% την τελευταία τριετία, η άνοδος αυτή οφείλεται αποκλειστικά στον στρατιωτικό τομέα, ο οποίος έδωσε ώθηση 20% στα συνολικά νούμερα, την ώρα που η πολιτική βιομηχανία συρρικνωνόταν δραματικά.

Η ειδοποιός διαφορά με το παρελθόν κρύβεται στο καύσιμο αυτής της νέας δομής. Τη δεκαετία του 2000, ο πλούτος προερχόταν από τις ξένες αγορές πετρελαίου, φέρνοντας φρέσκο χρήμα στο σύστημα με πραγματικά πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα. Σήμερα, πρόκειται για μια εσωτερική αναδιανομή προς περιουσιακά στοιχεία που έχουν σχεδιαστεί για καταστροφή. Ο οργανισμός μεταβολίζει τον ίδιο του τον μυϊκό ιστό για να παράγει την ενέργεια που απαιτεί ο πόλεμος.

Η κατάσταση αυτή δεν αποτελεί μια απλή κυκλική ύφεση, αλλά μια δομική αλλοίωση που μοιάζει με το υψομετρικό άλμα: όσο περισσότερο μένεις εκεί, τόσο χειροτερεύει η κατάσταση. Για να αποστρατικοποιηθεί η Ρωσία χωρίς να βυθιστεί σε κρίση, θα έπρεπε να εκπληρωθούν ταυτόχρονα πέντε αδύνατες προϋποθέσεις: αξιόπιστες εγγυήσεις ασφάλειας, μαζική αποστράτευση με προγράμματα επανεκπαίδευσης, μερική άρση των κυρώσεων για πρόσβαση στην τεχνολογία, μια επανάσταση στις αμυντικές προμήθειες και ένα υγιές οικοσύστημα μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Η πιθανότητα να συγκλίνουν και οι πέντε προϋποθέσεις θεωρείται σχεδόν μηδενική.

Την ίδια στιγμή, το «δημοσιονομικό οξυγόνο» αραιώνει επικίνδυνα. Το δημοσιονομικό έλλειμμα διευρύνθηκε ραγδαία στα 5,6 τρισεκατομμύρια ρούβλια (73 δισεκατομμύρια δολάρια) για το 2025, φτάνοντας το 2,6% του ΑΕΠ — το υψηλότερο επίπεδο από την εποχή της πανδημίας. Οι πληρωμές τόκων για το δημόσιο χρέος φέτος θα υπερβούν τις συνολικές δαπάνες για την υγεία και την παιδεία μαζί. Παράλληλα, οι τιμές του πετρελαίου Urals πιέζουν ασφυκτικά, με τα έσοδα από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο να μειώνονται κατά το ήμισυ τον Ιανουάριο σε ετήσια βάση.

Ωστόσο, ο Βλαντιμίρ Πούτιν δεν παρακολουθεί μόνο τον δικό του μετρητή οξυγόνου. Βλέπει μια Ευρώπη πολιτικά κατακερματισμένη και μια Ουκρανία εξαντλημένη, εξαρτημένη από μια δυτική υποστήριξη που αμφιταλαντεύεται. Αυτή η εικόνα αντιστρέφει τον υπολογισμό: η οικονομική πίεση, αντί για συμβιβασμό, ενισχύει τη λογική της επιμονής. Στις ρωσικές ελίτ κυριαρχεί η πεποίθηση ότι ο τελικός στόχος της Δύσης είναι ο μόνιμος στρατηγικός περιορισμός της χώρας τους. Έτσι, ο πόλεμος φαντάζει ως η μόνη επιλογή με την ελπίδα ότι η δυτική συμμαχία θα διαλυθεί πρώτη.

Η Ρωσία μπορεί πιθανώς να συνεχίσει να διεξάγει πόλεμο στο άμεσο μέλλον, όμως κανένας ορειβάτης δεν επιβιώνει επ’ αόριστον στη «ζώνη θανάτου». Κάθε επιπλέον έτος σε αυτό το υψόμετρο αυξάνει τον συστημικό κίνδυνο μιας ολοκληρωτικής κατάρρευσης των θεσμών και μιας ζημιάς τόσο σοβαρής, που καμία μεταπολεμική πολιτική δεν θα μπορεί πλέον να αποκαταστήσει.