Η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα σαρωτικό κύμα ακρίβειας, καθώς οι τιμές των τροφίμων σήμερα είναι αυξημένες κατά σχεδόν 22% σε σχέση με το 2022, όταν ξεκίνησε η ενεργειακή κρίση. Αν κοιτάξει κανείς ακόμα πιο πίσω, η σύγκριση με την κατάσταση πριν από έξι χρόνια είναι σοκαριστική, αφού η άνοδος αγγίζει το 37,81%. Αυτή η δραματική πραγματικότητα ανάγκασε την κυβέρνηση να λάβει έκτακτα μέτρα για τον περιορισμό της αισχροκέρδειας, καθώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή βρίσκει τη χώρα με τιμές ήδη παγιωμένες σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα. Παρά τη μικρή υποχώρηση του γενικού δείκτη τιμών καταναλωτή, οι αυξήσεις συνεχίζονται, απλώς με ελαφρώς βραδύτερο ρυθμό.

Η επιβάρυνση για τα νοικοκυριά είναι πλέον δυσβάσταχτη, αφού οι δαπάνες για τρόφιμα αντιπροσωπεύουν το 21% των συνολικών μηνιαίων εξόδων, έναντι 16,4% που ήταν το 2008. Η δυσαρέσκεια των πολιτών είναι έντονη και διαρκής, ενώ η αγορά προεξοφλεί νέες ανατιμήσεις λόγω της ανόδου στις τιμές των καυσίμων και του φυσικού αερίου. Ακόμη και αν δεν έχουν φτάσει ακόμα επίσημα νέοι τιμοκατάλογοι στα σούπερ μάρκετ, το μεταφορικό κόστος και τα ασφάλιστρα στις εισαγωγές πρώτων υλών πιέζουν ήδη την εφοδιαστική αλυσίδα.

Ο Στέφανος Κομνηνός, σύμβουλος λύσεων και πρώην γενικός γραμματέας Εμπορίου, εξηγεί τη σοβαρότητα της κατάστασης: «Κάθε αύξηση στην τιμή των καυσίμων δεν περιορίζεται στην αντλία, αλλά λειτουργεί ως ισχυρός πολλαπλασιαστής (multiplier effect) σε ολόκληρη την οικονομία. Αυξάνει άμεσα το κόστος μεταφορών (φορτηγά, πλοία, αεροπλάνα), μετακυλίεται στο κόστος παραγωγής σχεδόν όλων των κλάδων και φτάνει τελικά σε τιμές προϊόντων και υπηρεσιών – από τρόφιμα και βιομηχανικά αγαθά μέχρι τουρισμό και εστίαση μέσα σε λίγες εβδομάδες. Μειώνει παράλληλα την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών, πιέζει την κατανάλωση και πλήττει το ΑΕΠ. Στην Ελλάδα το φαινόμενο είναι εντονότερο: εισάγουμε σχεδόν όλο το πετρέλαιο, εξαρτιόμαστε από οδικές και θαλάσσιες μεταφορές και οι μεγάλοι κλάδοι (τουρισμός, εστίαση) είναι εξαιρετικά ευαίσθητοι. Μια αύξηση πετρελαίου κατά 50% προσθέτει τελικά μία ολόκληρη μονάδα στον πληθωρισμό και μειώνει την ανάπτυξη κατά 0,5». Τα στοιχεία του Παρατηρητηρίου Τιμών Καυσίμων επιβεβαιώνουν του λόγου το αληθές, με τη βενζίνη να είναι 7,5% ακριβότερη από την έναρξη του πολέμου και το πετρέλαιο κίνησης να έχει ανατιμηθεί κατά 19%.

Οι γεωπολιτικές αναταραχές στη Μέση Ανατολή, με τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ και τις επιθέσεις των Χούθι στη Διώρυγα του Σουέζ, προκαλούν ελλείψεις και καθυστερήσεις σε βασικά προϊόντα όπως το ρύζι, τα κρέατα και τα θαλασσινά, ανεβάζοντας τις τιμές λόγω αυξημένης ζήτησης. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η κυβέρνηση επανενεργοποίησε το πλαφόν στο περιθώριο μεικτού κέρδους μέχρι τον Ιούνιο του 2026. Ωστόσο, τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ δείχνουν ότι το μέτρο αυτό δεν μπορεί να αποτρέψει πλήρως τις ανατιμήσεις. Από το 2022, ο γενικός δείκτης τιμών καταναλωτή είναι αυξημένος κατά 9,62% και ο υποδείκτης των τροφίμων κατά 21,62%.

Η μελέτη της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας με τίτλο «Consumer price stickiness in the euro area during an inflation surge» αποκαλύπτει ότι η συχνότητα μεταβολής των τιμών στην Ελλάδα αυξήθηκε σημαντικά. Το 2022, στο 58,1% των προϊόντων οι τιμές άλλαζαν πολύ συχνότερα από ό,τι το 2019, με το 77,1% αυτών των αλλαγών να αφορά αυξήσεις. Παρόλα αυτά, το υπουργείο Ανάπτυξης υποστηρίζει ότι χωρίς το πλαφόν οι αυξήσεις θα ήταν ακόμα μεγαλύτερες, επικαλούμενο ανατιμήσεις σε χιλιάδες κωδικούς προϊόντων που σημειώθηκαν την περίοδο που το μέτρο δεν ήταν σε ισχύ.

Την ίδια στιγμή, οι φωνές για μείωση των ειδικών φόρων κατανάλωσης και του ΦΠΑ πληθαίνουν, αλλά απορρίπτονται λόγω δημοσιονομικών περιορισμών. Στην υπόλοιπη Ευρώπη, χώρες όπως η Ισπανία, η Αυστρία και η Σουηδία προχωρούν ήδη σε μειώσεις του ΦΠΑ στα βασικά είδη διατροφής. Στη Σουηδία ο φόρος θα μειωθεί από 12% σε 6% από το 2026, ενώ στην Αυστρία αναμένεται μείωση στο 5% από τον φετινό Ιούλιο, σε μια προσπάθεια να ανακουφιστούν οι καταναλωτές από το συνεχιζόμενο κύμα ακρίβειας.