Οι προσπάθειες για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης συχνά εκφράζονται μέσα από καθημερινές συνήθειες, όπως η μείωση της χρήσης των ιδιωτικών αυτοκινήτων, η εξοικονόμηση ενέργειας στο σπίτι και οι αλλαγές στις διατροφικές επιλογές. Πολλοί πολίτες έχουν υιοθετήσει συνειδητά και οικειοθελώς αυτές τις συνήθειες, στηρίζοντας έμπρακτα την περιβαλλοντική βιωσιμότητα.

Ωστόσο, μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο έγκριτο περιοδικό «Nature Sustainability» από ερευνητές του Ινστιτούτου Σάντα Φε στις Ηνωμένες Πολιτείες, έφερε στο φως ένα ενδιαφέρον «παράδοξο». Όταν οι καλές προθέσεις μετατρέπονται σε υποχρεωτικούς κανόνες από τις κυβερνήσεις που χαράσσουν την πολιτική για το κλίμα, η δημόσια υποστήριξη τείνει να φθίνει. Αυτό αφορά κυρίως τις κλιματικές πολιτικές που ωθούν τους ανθρώπους να αλλάξουν τον τρόπο ζωής τους, όπως η κατανάλωση λιγότερου κρέατος, οι απαγορεύσεις κυκλοφορίας αυτοκινήτων στα κέντρα των πόλεων ή η περικοπή των αεροπορικών ταξιδιών.

Οι συγγραφείς της μελέτης εξηγούν ότι η έρευνα δείχνει πως συγκεκριμένες πολιτικές, που έχουν ως στόχο την αλλαγή της προσωπικής συμπεριφοράς, μπορούν να γυρίσουν μπούμερανγκ αν οι άνθρωποι αισθανθούν ότι εξαναγκάζονται να συμμορφωθούν. Τα μέτρα αυτά, αντί να ενισχύσουν την περιβαλλοντική δέσμευση, μπορούν να διαβρώσουν τις περιβαλλοντικές αξίες που ήδη υπάρχουν σε πολλούς ανθρώπους, οι οποίοι επιλέγουν οικειοθελώς βιώσιμους τρόπους ζωής.

Οι ερευνητές εξέτασαν τις αντιδράσεις περισσότερων από 3.000 ανθρώπων στη Γερμανία, χρησιμοποιώντας ένα δείγμα που είχε σχεδιαστεί για να αντικατοπτρίζει τα δημογραφικά στοιχεία της χώρας. Οι συμμετέχοντες ρωτήθηκαν για μια σειρά πολιτικών για το κλίμα, καθώς και για τους περιορισμούς της καραντίνας κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19, ώστε να γίνει μια συγκριτική αξιολόγηση.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι εντολές που στόχευαν στις επιλογές του τρόπου ζωής, όπως οι απαγορεύσεις της κυκλοφορίας αυτοκινήτων στις πόλεις, μπορούν να προκαλέσουν σθεναρή αντίσταση, ακόμα και μεταξύ των ανθρώπων που ήδη προσπαθούν να ζήσουν με βιώσιμο τρόπο. Μάλιστα, οι ερωτηθέντες αντέδρασαν πιο αρνητικά στην επιβολή κλιματικών κανόνων παρά στους περιορισμούς της πανδημίας.

Η μελέτη περιγράφει αυτή την αντίδραση ως «φαινόμενο παραγκωνισμού», όπου ο εξωτερικός έλεγχος από μια κυβέρνηση ουσιαστικά εκτοπίζει το εσωτερικό κίνητρο ενός ατόμου. Συνεπώς, η δυσαρέσκεια για τον έλεγχο παρακάμπτει το υπάρχον κίνητρο των ανθρώπων να κάνουν φιλικές προς το περιβάλλον επιλογές, όπως η ποδηλασία, η χρήση των δημόσιων συγκοινωνιών ή η μείωση της χρήσης ενέργειας στο σπίτι.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της μελέτης ήταν ότι η αντίθεση στις εντολές για το κλίμα εμφάνισε μεγαλύτερη ένταση από την αντίθεση στους περιορισμούς που επιβλήθηκαν κατά τη διάρκεια της Covid-19. Οι ερευνητές κατέγραψαν μια κατά 52% μεγαλύτερη αρνητική απάντηση στις πολιτικές για το κλίμα, παρά τις έντονες αντιδράσεις που είχαν δεχθεί πολλές κυβερνήσεις κατά τη διάρκεια της πανδημίας.

Όπως διαπιστώθηκε, όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι η αυτονομία τους απειλείται ή χάνεται εξαιτίας άκαμπτων κανόνων, ενεργοποιείται μια αντίδραση απόρριψης, γνωστή ως «αποστροφή ελέγχου». Αυτό, τελικά, οδηγεί στην αντίσταση ενάντια σε αυτές τις πολιτικές. Αυτό θα μπορούσε να αποτελέσει προειδοποίηση για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, με βασικό μήνυμα ότι οι καταναγκαστικές προσεγγίσεις δεν είναι πάντοτε αποτελεσματικές.

Η αλλαγή του τρόπου ζωής βρίσκεται συχνά στο επίκεντρο των συζητήσεων για το κλίμα, καθώς οι καθημερινές συνήθειες, όπως ο τρόπος μετακίνησης και οι διατροφικές επιλογές, συμβάλλουν σημαντικά στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, που προκαλούν την υπερθέρμανση του πλανήτη. Η κατανάλωση κρέατος θεωρείται ένα σημαντικό μέρος αυτής της προβληματικής.

Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) εκτιμά ότι η παραγωγή κρέατος και γαλακτοκομικών προϊόντων αντιπροσωπεύει περίπου το 14-15% των παγκόσμιων εκπομπών, κυρίως λόγω του μεθανίου που παράγεται από τα βοοειδή και τα εδάφη που απαιτούνται για την παραγωγή ζωοτροφών.

Οι μεταφορές αποτελούν έναν ακόμη σημαντικό παράγοντα. Παράγουν περίπου το ένα τέταρτο των παγκόσμιων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα που συνδέονται με την ενέργεια, με τα ιδιωτικά αυτοκίνητα να ευθύνονται για το μεγαλύτερο μερίδιο, ενώ ένας σχετικά μικρός αριθμός τακτικών επιβατών είναι υπεύθυνος για ένα μεγάλο ποσοστό των αεροπορικών εκπομπών.

Η μελέτη τονίζει εμφατικά ότι ο τρόπος με τον οποίο έχουν σχεδιαστεί οι πολιτικές παίζει καθοριστικό ρόλο. Η αντίσταση ήταν χαμηλότερη όταν οι άνθρωποι πίστευαν ότι μια πολιτική θα μείωνε πραγματικά τις εκπομπές, δεν θα εισέβαλε στην ιδιωτική ζωή και δεν θα λειτουργούσε ως άμεσος περιορισμός της προσωπικής ελευθερίας.

Στη Γερμανία, για παράδειγμα, οι ερωτηθέντες ήταν λιγότερο αντίθετοι στους περιορισμούς στις πτήσεις μικρών αποστάσεων, σε σύγκριση με άλλες πολιτικές, όπως η απαγόρευση της χρήσης αυτοκινήτων στις πόλεις. Αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι το ευρωπαϊκό σιδηροδρομικό δίκτυο παρέχει μια επαρκή εναλλακτική λύση για τις μετακινήσεις, κάτι που ενδεχομένως να μην ισχύει σε χώρες όπως οι ΗΠΑ.