Καθώς οι διαδηλώσεις στο Ιράν κλιμακώνονται και η διεθνής πίεση αυξάνεται, αναλυτές εκτιμούν ότι η Ισλαμική Δημοκρατία δύσκολα θα επιβιώσει έως το 2026-27 με τη σημερινή της μορφή, με το μέλλον της χώρας να κινείται ανάμεσα σε τέσσερα βασικά σενάρια.

Σύμφωνα με ανάλυση του Bloomberg, πλέον, η διεθνής κοινότητα εξετάζει το ενδεχόμενο ανατροπής της Ισλαμικής Δημοκρατίας, μια εξέλιξη που θα μπορούσε να αλλάξει τις γεωπολιτικές ισορροπίες και τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας.

Όπως αναφέρει σε ανάλυσή του το ειδησειογραφικό πρακτορείο, το καθεστώς του ανώτατου ηγέτη, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, έχει αντιμετωπίσει επανειλημμένα κύματα διαμαρτυριών στο παρελθόν. Ωστόσο, οι κινητοποιήσεις που ξεκίνησαν πριν από δύο εβδομάδες εξαπλώνονται με ταχύ ρυθμό με ορισμένες εκτιμήσεις να κάνουν λόγο για εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες που αψήφησαν τις απειλές των αρχών και τη βίαιη καταστολή για να κατέβουν στους δρόμους το Σαββατοκύριακο, από την πρωτεύουσα Τεχεράνη έως δεκάδες άλλες πόλεις σε ολόκληρη τη χώρα των 90 εκατομμυρίων κατοίκων.

Οι διαδηλωτές υποστηρίχθηκαν από τον Αμερικανό πρόεδρο, Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος, μετά τη σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο, έχει τις τελευταίες ημέρες επανειλημμένα απειλήσει με πλήγματα κατά του Ιράν, αφήνοντας να εννοηθεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες επιστρέφουν στη λογική της «αλλαγής καθεστώτος».

Οι παγκόσμιοι ηγέτες και οι επενδυτές παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις. Σύμφωνα με αξιωματούχο του Λευκού Οίκου, Αμερικανοί στρατιωτικοί διοικητές έχουν ενημερώσει τον Ντόναλντ Τραμπ για επιλογές σχετικά με στρατιωτικά πλήγματα.

«Αυτή είναι η μεγαλύτερη στιγμή για το Ιράν από το 1979», δήλωσε ο Γουίλιαμ Άσερ, πρώην ανώτερος αναλυτής για τη Μέση Ανατολή στη Central Intelligence Agency, αναφερόμενος στην επανάσταση που γέννησε την Ισλαμική Δημοκρατία, ανέτρεψε την ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή και οδήγησε σε δεκαετίες έντασης μεταξύ της Τεχεράνης και των ΗΠΑ με τους συμμάχους τους. «Το καθεστώς βρίσκεται σήμερα σε εξαιρετικά δύσκολη θέση και ο βασικός παράγοντας είναι η οικονομία. Πιστεύω ότι διαθέτει ένα ολοένα και στενότερο παράθυρο για να επανακτήσει τον έλεγχο, με ολοένα και περιορισμένα μέσα για να το πετύχει».

Περισσότεροι από 500 διαδηλωτές έχουν σκοτωθεί τις τελευταίες δύο εβδομάδες, σύμφωνα με το Associated Press, που επικαλείται την οργάνωση δικαιωμάτων, Human Rights Activists News Agency (HRANA) με έδρα τις ΗΠΑ, ενώ πάνω από 10.000 άνθρωποι έχουν συλληφθεί στις διαδηλώσεις που ξεκίνησαν λόγω νομισματικής κρίσης και οικονομικής κατάρρευσης, αλλά πλέον στρέφονται ευθέως κατά του καθεστώτος.

Οι αρχές έχουν επιχειρήσει να μπλοκάρουν το διαδίκτυο και τα τηλεφωνικά δίκτυα από την Πέμπτη, σε μια προσπάθεια να καταστείλουν την αυξανόμενη οργή των Ιρανών για τη διαφθορά, την οικονομική κακοδιαχείριση και την καταστολή. Παράλληλα, ξένες αεροπορικές εταιρείες έχουν ακυρώσει πτήσεις προς τη χώρα.

Οι επαναλαμβανόμενες προειδοποιήσεις του Αμερικανού προέδρου ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πλήξουν το Ιράν εάν συνεχιστεί η δολοφονία ειρηνικών διαδηλωτών, έρχονται καθώς ο Τραμπ κλιμακώνει την επίθεσή του στη μεταπολεμική διεθνή τάξη. Πρόκειται για μια εντυπωσιακή επίδειξη αμερικανικής ισχύος, που περιλαμβάνει την κατάσχεση του πετρελαίου της Βενεζουέλας μετά τη σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο, αλλά και απειλές για ανάληψη ελέγχου της Γροιλανδίας από σύμμαχο του ΝΑΤΟ, τη Δανία.

Το Ισραήλ, το οποίο είχε πλήξει σφοδρά το Ιράν επί 12 ημέρες, με τη συνδρομή των ΗΠΑ, βρίσκεται σε στενή επικοινωνία με ευρωπαϊκές κυβερνήσεις για τις εξελίξεις επί του πεδίου, σύμφωνα με ανώτερο Ευρωπαίο αξιωματούχο που ζήτησε να διατηρήσει την ανωνυμία του.

Εάν το καθεστώς καταρρεύσει, αυτό θα αποτελέσει σοβαρό πλήγμα για τον πρόεδρο της Ρωσίας Βλαντίμιρ Πούτιν, ο οποίος θα χάσει ακόμη έναν σύμμαχο στο εξωτερικό, μετά τον Μαδούρο και πρόεδρο της Συρίας Μπασάρ αλ-Άσαντ.

Τα διακυβεύματα για τις αγορές πετρελαίου είναι τεράστια. Ωστόσο, παραμένει ασαφές εάν η Χουζιστάν, η βασική πετρελαιοπαραγωγός επαρχία της χώρας, έχει επηρεαστεί από τις αναταραχές, ενώ μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν ενδείξεις μείωσης των εξαγωγών αργού.

Το Σάββατο, ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου σάχη και εξόριστος στις ΗΠΑ, ο οποίος επιχειρεί να αναδειχθεί σε ηγετική μορφή της αντιπολίτευσης, κάλεσε τους εργαζόμενους στον πετρελαϊκό τομέα να προχωρήσουν σε απεργία. Οι απεργίες στον πετρελαϊκό κλάδο το 1978 αποτέλεσαν ένα από τα τελικά πλήγματα στη μοναρχία του πατέρα του, καθώς έπληξαν άμεσα την οικονομία.

«Η προσοχή των αγορών έχει πλέον στραφεί στο Ιράν», δήλωσε ο Άρνε Λόμαν Ράσμουσεν, επικεφαλής αναλυτής της A/S Global Risk Management. «Υπάρχει επίσης αυξανόμενη ανησυχία ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες, με τον Ντόναλντ Τραμπ στο τιμόνι, θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν το χάος για να επιχειρήσουν την ανατροπή του καθεστώτος, όπως είδαμε στη Βενεζουέλα».

Σύμφωνα με το ίδιο πλαίσιο, ο Λευκός Οίκος εμφανίζεται ενισχυμένος πολιτικά μετά την επιτυχία της επιχείρησης κατά του Νικολάς Μαδούρο, αλλά και μετά την απόφαση του Τραμπ να βομβαρδίσει ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις στο τέλος του 12ήμερου πολέμου. Παράλληλα, Αμερικανοί αξιωματούχοι εντείνουν τις πιέσεις προς τη Δανία για την παραχώρηση ελέγχου της Γροιλανδίας, στέλνοντας το μήνυμα ότι η κυβέρνηση Τραμπ έχει διάθεση για περαιτέρω παρεμβάσεις στο εξωτερικό.

Ο Ντόναλντ Τραμπ ενδέχεται, παρά τους σοβαρούς κινδύνους, να μπει στον πειρασμό να επιχειρήσει την ανατροπή μιας κυβέρνησης που θεωρείται επί περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες βασικός αντίπαλος των ΗΠΑ και του Ισραήλ.

«Η ισορροπία δυνάμεων θα άλλαζε δραματικά», δήλωσε ο Μαρκ Μόμπιους, βετεράνος επενδυτής στις αναδυόμενες αγορές, αναφερόμενος σε ενδεχόμενη πτώση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. «Το καλύτερο σενάριο θα ήταν μια πλήρης αλλαγή κυβέρνησης. Το χειρότερο σενάριο θα ήταν η συνέχιση της εσωτερικής σύγκρουσης και η διατήρηση της εξουσίας από το σημερινό καθεστώς».

Κατά διαστήματα, ο Τραμπ έχει ταχθεί κατά της αμερικανικής παρεμβατικότητας στη Μέση Ανατολή, μια περιοχή όπου η ανατροπή του επί χρόνια εχθρού των ΗΠΑ, Σαντάμ Χουσεΐν, στο Ιράκ, απελευθέρωσε μια γενιά χάους και τρομοκρατίας, με κόστος εκατοντάδες χιλιάδες ζωές και τρισεκατομμύρια δολάρια.

Ακριβώς αυτό το ενδεχόμενο κενού εξουσίας προκαλεί ανησυχία στους Άραβες ηγέτες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου, σύμφωνα με περιφερειακούς αξιωματούχους. Αν και το μπλοκ, στο οποίο συμμετέχουν η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κατάρ, έχει συχνά αντιμετωπίσει το Ιράν ως αντίπαλο, τα μέλη του τα τελευταία χρόνια επιδιώκουν τη βελτίωση των σχέσεων με το Ιράν, ώστε να διασφαλίσουν ότι η Τεχεράνη δεν θα απαντήσει σε ενδεχόμενη ισραηλινή ή αμερικανική στρατιωτική δράση πλήττοντάς τα.

Η σκιά της Αραβικής Άνοιξης, κατά την οποία καθεστώτα κατέρρευσαν σε ολόκληρη την περιοχή για να ακολουθήσει χάος, παραμένει έντονη.

Το Ιράν έχει προειδοποιήσει ότι, εάν δεχθεί επίθεση, αμερικανικά συμφέροντα στην περιοχή, όπου οι ΗΠΑ διατηρούν εκτεταμένες εμπορικές δραστηριότητες και δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες, καθώς και το Ισραήλ, θα αποτελέσουν «νόμιμους στόχους».

Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν έχει αποδυναμωθεί σοβαρά τα τελευταία δύο χρόνια, εξαιτίας της στασιμότητας της οικονομίας, του καλπάζοντος πληθωρισμού και των πληγμάτων που έχει δεχθεί τόσο η ίδια όσο και οι σύμμαχοί της από το Ισραήλ. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθεί να διαθέτει ένα μεγάλο και εξελιγμένο οπλοστάσιο βαλλιστικών πυραύλων, ικανό να πλήξει στόχους σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή,  από στρατιωτικές βάσεις έως ενεργειακές εγκαταστάσεις. Το καθεστώς διατηρεί επίσης τη στήριξη του πολύπλοκου πλέγματος των δυνάμεων ασφαλείας της χώρας, συμπεριλαμβανομένων των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης.

Για το Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου, αλλά και για χώρες όπως η Τουρκία και το Πακιστάν, το χειρότερο σενάριο θα ήταν το χάος στο Ιράν, σύμφωνα με την Έλι Γκερανμαγιέ, αναπληρώτρια διευθύντρια του προγράμματος για τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική στο European Council on Foreign Relations. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο καθίσταται πιο πιθανό λόγω της τεράστιας ετερογένειας των Ιρανών διαδηλωτών, οι οποίοι περιλαμβάνουν από αστικές, κοσμικές ελίτ έως θρησκευόμενους συντηρητικούς και στερούνται μιας ενιαίας ηγεσίας.

«Μετά τη διαδικασία προσέγγισης των τελευταίων ετών μεταξύ του GCC και της Τεχεράνης, επικρατεί η λογική του “καλύτερα ο διάβολος που γνωρίζεις” από το απόλυτο χάος ή μια άγνωστη δομή εξουσίας που τους είναι ξένη», σημείωσε η Γκερανμαγιέ.

Ενδεχόμενα αμερικανικά και ισραηλινά πλήγματα θα μπορούσαν ακόμη και να ενισχύσουν το καθεστώς και να περιορίσουν τη δυναμική του κινήματος διαμαρτυρίας. Τον Ιούνιο, καταγράφηκε άνοδος του εθνικισμού, καθώς το εβραϊκό κράτος και η Ουάσιγκτον εξαπέλυαν βομβαρδισμούς.

Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν πιθανότατα δεν θα επιβιώσει με τη σημερινή της μορφή έως το τέλος του 2026, εκτιμά η Ντίνα Εσφαντιάρι, αναλύτρια για τη Μέση Ανατολή στο Bloomberg Economics. Το πιο πιθανό σενάριο, όπως λέει, είναι ένας ανασχηματισμός της ηγεσίας που θα διατηρεί σε μεγάλο βαθμό το σύστημα ή ένα πραξικόπημα από τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα μπορούσε να σημάνει μεγαλύτερη κοινωνική ελευθερία, καθώς ο οργανισμός διοικείται από στρατηγούς και όχι κληρικούς, αλλά λιγότερη πολιτική ελευθερία και μια πιο στρατιωτικοποιημένη εξωτερική πολιτική.

Οι πιθανότητες μιας πλήρους επανάστασης παραμένουν σχετικά χαμηλές, σημειώνει.

«Μια κατάρρευση φαίνεται απίθανη προς το παρόν», λέει. «Οι Ιρανοί φοβούνται το χάος, έχοντας δει τι προκάλεσε σε γειτονικές χώρες όπως το Ιράκ και η Συρία. Το σημαντικότερο, η κυβέρνηση καταστέλλει σκληρά».

Την Κυριακή, ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, πρώην καρδιοχειρουργός και από τις πιο μετριοπαθείς φωνές στην κορυφή της ιρανικής εξουσίας, υιοθέτησε ήπιο τόνο, εκφράζοντας συλλυπητήρια στις οικογένειες που επλήγησαν από τις «τραγικές συνέπειες».

«Ας καθίσουμε μαζί, χέρι-χέρι, και ας λύσουμε τα προβλήματα», δήλωσε στην κρατική τηλεόραση.

Ωστόσο, είναι απίθανο πολλοί διαδηλωτές να πειστούν. Ο ανώτατος ηγέτης, μια πολύ ισχυρότερη μορφή, καθώς και στελέχη των δυνάμεων ασφαλείας εμφανίζονται ολοένα και πιο επιθετικοί, κάνοντας λόγο ακόμη και για θανατική ποινή και καθιστώντας σαφές ότι είναι έτοιμοι να απαντήσουν όπως πάντα: Με ωμή βία.

«Δεν νομίζω ότι μια κατάρρευση του καθεστώτος θα ήταν ομαλή», δήλωσε ο Γουίλιαμ Άσερ, πρώην αναλυτής της Central Intelligence Agency. «Βραχυπρόθεσμα, θα μπορούσα να φανταστώ ρωγμές στη χώρα, καθώς εθνοτικές μειονότητες και ορισμένες επαρχίες θα επιδίωκαν αυτονομία από την Τεχεράνη. Οι Φρουροί της Επανάστασης θα πολεμήσουν σκληρά για να σώσουν το καθεστώς, οπότε υπάρχει ισχυρή πιθανότητα εκτεταμένης βίας».