Η έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης, την 20η Οκτωβρίου, προκάλεσε άμεσες αντιδράσεις στην περιοχή. Το Ισραήλ καταδίκασε με ιδιαίτερα αυστηρή γλώσσα την απόφαση, κατηγορώντας την Τουρκία ότι συμβάλλει στην αποσταθεροποίηση της Ανατολικής Μεσογείου. Η Αίγυπτος, από την πλευρά της, απέρριψε την επικύρωση και ξεκαθάρισε ότι δεν αναγνωρίζει οποιαδήποτε νομική ισχύ της για το Κάιρο.

Οι δύο παρεμβάσεις αναδεικνύουν τις περιφερειακές διαστάσεις της συμφωνίας, η οποία επηρεάζει τις αντιπαραθέσεις για τις θαλάσσιες ζώνες, τις ενεργειακές προοπτικές και τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο. Το ισραηλινό υπουργείο Εξωτερικών καταδίκασε στις 21 Οκτωβρίου την έγκριση του μνημονίου. Στην ανακοίνωσή του αναφέρει ότι «δυστυχώς, για μία ακόμη φορά παρακολουθούμε την Τουρκία να εργάζεται για την αποσταθεροποίηση της περιοχής της ανατολικής Μεσογείου». Η διατύπωση συνδέει ευθέως την τουρκική πολιτική με την αστάθεια στην περιοχή και εντάσσει την υπόθεση σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ανταγωνισμών για την ασφάλεια, τις θαλάσσιες αρμοδιότητες και τις περιφερειακές συνεργασίες.

Η ισραηλινή αντίδραση έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς το ζήτημα των θαλάσσιων ζωνών δεν αφορά αποκλειστικά τις σχέσεις Αθήνας και Άγκυρας ή τη διαμάχη γύρω από τη Λιβύη. Συνδέεται με τη διαμόρφωση συμμαχιών και την προσπάθεια των κρατών της περιοχής να διασφαλίσουν τα συμφέροντά τους στην Ανατολική Μεσόγειο. Σαφής είναι και η αντίδραση της Αιγύπτου. Το αιγυπτιακό υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε ότι το Κάιρο απορρίπτει την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης και υπογράμμισε ότι η συγκεκριμένη απόφαση δεν θα έχει καμία νομική ισχύ για την Αίγυπτο.

Η Αίγυπτος μάλιστα επισημαίνει ότι η τουρκολιβυκή συμφωνία παραβιάζει τις αρχές του δικαίου της θάλασσας περί οριοθέτησης των θαλασσίων ζωνών, αποτελώντας σαφή παραβίαση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη και την υφαλοκρηπίδα της. Κάθε απόπειρα παραβίασης των δικαιωμάτων της χώρας θα προστατευθεί, διαμηνύει το αιγυπτιακό Υπουργείο Εξωτερικών. Υπενθυμίζεται ότι Ελλάδα και Αίγυπτος, πέραν της στενής και πολυεπίπεδης συνεργασίας τους, συνδέονται με τη συμφωνία μερικής οριοθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (Αύγουστος 2020), η οποία τέμνει εν τοις πράγμασι το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο και εδράζεται στις βασικές αρχές του Δικαίου της Θάλασσας, αποτελώντας παράδειγμα διμερούς οριοθέτησης των θαλασσίων ζωνών.

Πρέπει να επισημανθεί ότι πέραν της Ελλάδας και της Αιγύπτου, στην Ανατολική Μεσόγειο έχουν συναφθεί νόμιμες συμφωνίες οριοθέτησης μεταξύ Κύπρου-Αιγύπτου, Κύπρου-Ισραήλ και Ισραήλ-Λιβάνου. Όλες στηρίζονται στη διεθνή νομιμότητα, σε πλήρη αντίθεση με την πειρατική λογική που επιχειρεί να επιβάλει η Άγκυρα στην Ανατολική Μεσόγειο, με υποχείριο πλέον τόσο την Τρίπολη όσο και τη Βεγγάζη. Υπενθυμίζεται ότι η Αίγυπτος είχε αντιδράσει στον ΟΗΕ, τον Δεκέμβριο του 2023, έναντι της κίνησης της Λιβύης να ανακηρύξει συνορεύουσα ζώνη στα 24 ναυτικά μίλια, παραβιάζοντας την αιγυπτιακή υφαλοκρηπίδα στα δυτικά θαλάσσια σύνορα.

Το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης ενέκρινε το μνημόνιο στις 20 Οκτωβρίου, ανατρέποντας προηγούμενη απόφαση του 2020 για τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα. Σύμφωνα με δηλώσεις δύο βουλευτών, η έγκριση αναμένεται να προσφέρει στη Λιβύη στρατηγικά πλεονεκτήματα σε οικονομικό, πολιτικό επίπεδο και στον τομέα της εθνικής ασφάλειας. Η εξέλιξη σηματοδοτεί μια νέα φάση στις σχέσεις της ανατολικής Λιβύης με την Τουρκία. Ταυτόχρονα, αναδεικνύει τις εσωτερικές πολιτικές ισορροπίες στη Λιβύη, όπου η διαίρεση των θεσμών και των κέντρων εξουσίας περιπλέκει τη διεθνή διαχείριση συμφωνιών με περιφερειακές συνέπειες.

Η έγκριση από το κοινοβούλιο της Βεγγάζης επαναφέρει στο προσκήνιο το ερώτημα της θεσμικής και πολιτικής νομιμοποίησης των συμφωνιών που αφορούν τη Λιβύη, καθώς και τις αντιδράσεις των κρατών που θεωρούν ότι θίγονται τα συμφέροντά τους. Οι ανακοινώσεις του Ισραήλ και της Αιγύπτου κινούνται σε διαφορετικό τόνο, αλλά συγκλίνουν στην απόρριψη της νέας εξέλιξης. Το Ισραήλ επιλέγει την πολιτική καταγγελία, αποδίδοντας στην Τουρκία αποσταθεροποιητικό ρόλο. Η Αίγυπτος εστιάζει στη νομική διάσταση, δηλώνοντας ότι η έγκριση δεν παράγει έννομα αποτελέσματα για την ίδια.

Για την Ελλάδα, οι αντιδράσεις αυτές έχουν διπλωματική σημασία, καθώς το τουρκολιβυκό μνημόνιο βρίσκεται στον πυρήνα της διαφωνίας με την Άγκυρα για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Η στάση του Καΐρου έχει πρόσθετο ενδιαφέρον λόγω των διμερών σχέσεων και της συνεργασίας Ελλάδας και Αιγύπτου σε ζητήματα της Ανατολικής Μεσογείου. Το επόμενο κρίσιμο στοιχείο είναι αν οι ανακοινώσεις θα συνοδευτούν από νέες διπλωματικές πρωτοβουλίες και πώς θα τοποθετηθούν οι υπόλοιποι εμπλεκόμενοι παράγοντες. Η αντιπαράθεση αφορά τόσο το περιεχόμενο του μνημονίου όσο και το ποιος μπορεί να καθορίζει τις θαλάσσιες ισορροπίες στην περιοχή.

Χθες το βράδυ, οι επικεφαλής της Κομισιόν και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και Αντόνιο Κόστα, υπογράμμισαν ότι «το μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συμμορφώνεται με το Δίκαιο της Θάλασσας και είναι άκυρη», επιβεβαιώνοντας την αλληλεγγύη τους προς την Ελλάδα και την Κύπρο. Ακολούθησε το πρωί αντίστοιχη δήλωση της προέδρου του Ευρωκοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα. «Η Ελλάδα κινητοποίησε όλους τους συμμάχους και εταίρους της, οπότε θα υπάρχει ομόθυμη στήριξη αυτού του ζητήματος και καταγγελία του μνημονίου», προανήγγειλε το πρωί ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης, μιλώντας στο Mega News104.6.

Την πλήρη στήριξή της προς την Ελλάδα εξέφρασε η Γερμανία σε σχέση με την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από το κοινοβούλιο την ανατολικής Λιβύης. Σε σχετική ερώτηση η εκπρόσωπος του γερμανικού ΥΠΕΞ διευκρίνισε ότι τόσο ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκού Συμβουλίου όσο και η πρόεδρος της Επιτροπής έχουν εκφραστεί σαφώς και η γερμανική κυβέρνηση συμφωνεί με τη θέση τους. " Ήδη το 2019 και εκ νέου το 2025 είχε διευκρινιστεί ότι η Τουρκία και η Λιβύη πρέπει να σέβονται την κυριαρχία και τα κυριαρχικά δικαιώματα όλων των κρατών μελών της ΕΕ και ότι οι οριοθετήσεις των θαλάσσιων ζωνών πρέπει να είναι σύμφωνες με το ισχύον διεθνές δίκαιο και με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων παράκτιων κρατών. Οι εταίροι της ΕΕ έχουν την αλληλεγγύη μας" υπογράμμισε η εκπρόσωπος. Ερωτηθείσα εάν αν η γερμανική κυβέρνηση θα υποστηρίξει επίσης μέτρα ή κυρώσεις κατά της Λιβύης, δεδομένου ότι η συμφωνία είναι εξαιρετικά αμφιλεγόμενη, δεν αναγνωρίζεται από κανέναν άλλο και αφορά στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ η εκπρόσωπος απάντησε ότι αυτό είναι υπερβολικό. "Η θέση μας είναι πολύ σαφής, το απορρίπτουμε και θα επιδιώξουμε τον διάλογο με όσους υποστηρίζουν αυτή τη θέση. Υπάρχει μια σαφής απόφαση στα συμπεράσματα του Συμβουλίου τον Δεκέμβριο του 2019. Όλα όλα τα υπόλοιπα θα συζητηθούν στο πλαίσιο της ΕΕ".