Σήμερα, 1η Ιανουαρίου, η Εκκλησία τιμά την Περιτομή του Ιησού Χριστού και τη μνήμη του Μέγα Βασιλείου, της Αγίας Εμμελείας και του Αγίου Τηλεμάχου.

Ο Μέγας Βασίλειος γεννήθηκε το 329 ή 330 μ.Χ. στη Νεοκαισάρεια του Πόντου και μεγάλωσε στην Καισαρεία της Καππαδοκίας. Προερχόταν από μια μεγάλη οικογένεια με εννέα παιδιά, τρία αγόρια και πέντε κορίτσια. Τρία από τα αγόρια έγιναν επίσκοποι (Βασίλειος Καισαρείας, Γρηγόριος Νύσσης και Πέτρος Σεβάστειας) και το ένα μοναχός (Ναυκράτιος). Η μεγαλύτερη αδελφή του, Μακρίνα, ακολούθησε μοναχικό βίο. Οι γονείς του, Βασίλειος και Εμμέλεια, ήταν ευγενείς και πλούσιοι, αλλά και βαθιά θρησκευόμενοι, και έδωσαν στον Βασίλειο τις πρώτες και καθοριστικές πνευματικές βάσεις.

Με αυτή τη χριστιανική ανατροφή, ο Βασίλειος ακολούθησε μια αξιοθαύμαστη πνευματική πορεία. Χάρη στην ευφυΐα και τη μνήμη του, κατέκτησε σχεδόν όλες τις επιστήμες της εποχής του. Το σημαντικότερο, όμως, ήταν ότι αφομοίωσε τη θεία διδασκαλία του Ευαγγελίου και την έκανε πράξη με την ασκητική ζωή του.

Μετά τις σπουδές του στην Καισαρεία και το Βυζάντιο, επισκέφθηκε την Αθήνα, όπου για τέσσερα χρόνια σπούδασε φιλοσοφία, ρητορική, γραμματική, αστρονομία και ιατρική. Συμφοιτητές του ήταν ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός (ο θεολόγος) και ο Ιουλιανός ο Παραβάτης.

Επιστρέφοντας στην Καισαρεία, δίδαξε ρητορική τέχνη. Ωστόσο, αποφάσισε να ακολουθήσει τη μοναχική ζωή και επισκέφθηκε τα κέντρα του ασκητισμού σε Αίγυπτο, Παλαιστίνη, Συρία και Μεσοποταμία. Όταν επέστρεψε, αποσύρθηκε σε μια Μονή του Πόντου, όπου ασκήθηκε με αυστηρότητα για πέντε χρόνια (357 – 362 μ.Χ.). Έχοντας πλέον εμπεδώσει την Ορθόδοξη Πίστη, χειροτονήθηκε διάκονος και πρεσβύτερος από τον επίσκοπο Καισαρείας Ευσέβιο. Η αφοσίωσή του στην πνευματική εργασία τον οδήγησε στον αρχιερατικό θρόνο, διαδεχόμενος τον Ευσέβιο στην επισκοπή της Καισαρείας (370 μ.Χ.).

Ως αρχιερέας, αγωνίστηκε με σταθερότητα και γενναιότητα για την Ορθόδοξη Πίστη. Με τα συγγράμματά του, κατήγγειλε τις κακόδοξες δοξασίες. Στους αγώνες του κατά του Αρειανισμού, έδειξε αδαμάντινη στάση. Ούτε οι κολακείες του αυτοκράτορα Ουάλη (364 – 378 μ.Χ.), ούτε οι απειλές του Μόδεστου μπόρεσαν να κάμψουν το ορθόδοξο φρόνημά του. Υπερασπίστηκε με θάρρος την Ορθοδοξία, εντυπωσιάζοντας τον βασιλιά και τους Αρειανούς. Επίσης, αγωνίστηκε κατά της ηθικής διαφθοράς και εισήγαγε σημαντικές μεταρρυθμίσεις στον μοναχισμό.

Η ποιμαντική δράση του ήταν απαράμιλλη. Έκτισε τη «Βασιλειάδα», ένα συγκρότημα με φιλανθρωπικά ιδρύματα, όπως φτωχοκομείο, ορφανοτροφείο, γηροκομείο, ξενοδοχείο και νοσοκομείο, όπου χιλιάδες πάσχοντες κάθε ηλικίας, γένους και φυλής βρήκαν τροφή και περίθαλψη.

Ο Μέγας Βασίλειος άφησε πλούσιο συγγραφικό έργο. Τα κυριότερα έργα του είναι οι 9 ομιλίες στην Εξαήμερο, ομιλίες στους Ψαλμούς, ασκητικά έργα και επιστολές. Επίσης, συνέγραψε τη Θεία Λειτουργία που φέρει το όνομά του, η οποία τελείται 10 φορές το χρόνο, συμπεριλαμβανομένης της 1ης Ιανουαρίου, ημέρα μνήμης του.

Ο Μέγας Βασίλειος πέθανε σε ηλικία πενήντα ετών, την 1η Ιανουαρίου του 378 μ.Χ. (ή, κατ’ άλλους, το 379 ή 380 μ.Χ.), αφήνοντας στην ανθρωπότητα μια τεράστια πνευματική κληρονομιά.

Το έργο του περιλαμβάνει δογματικά και ασκητικά συγγράμματα, ομιλίες και επιστολές.

Ένα από τα πιο γνωστά έθιμα που συνδέονται με τον Μέγα Βασίλειο είναι η βασιλόπιτα. Στα χρόνια του Ιουλιανού του Παραβάτη, όταν ο Ιουλιανός πέρασε από την Καισαρεία, διέταξε να φορολογήσουν την επαρχία. Οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να συγκεντρώσουν χρυσαφικά και νομίσματα. Όμως, ο Ιουλιανός σκοτώθηκε και δεν επέστρεψε ποτέ. Τότε, ο Άγιος Βασίλειος διέταξε να δοθούν τα μισά χρυσαφικά στους φτωχούς, ένα μέρος να κρατηθεί για τις ανάγκες των ιδρυμάτων και τα υπόλοιπα να μοιραστούν στους κατοίκους με ένα πρωτότυπο τρόπο: έβαλε νομίσματα και χρυσαφικά μέσα σε ψωμιά και τα μοίρασε στα σπίτια. Έτσι, γεννήθηκε το έθιμο της βασιλόπιτας.