Οι προσπάθειες για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης συχνά μεταφράζονται σε καθημερινές ενέργειες, όπως η μείωση της χρήσης των ιδιωτικών αυτοκινήτων, η εξοικονόμηση ενέργειας στο σπίτι ή η αλλαγή των διατροφικών συνηθειών. Πολλοί άνθρωποι έχουν υιοθετήσει συνειδητά και οικειοθελώς αυτές τις συνήθειες ως μια μορφή υποστήριξης προς την περιβαλλοντική βιωσιμότητα.

Ωστόσο, μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Nature Sustainability» από ερευνητές του Ινστιτούτου Σάντα Φε στις Ηνωμένες Πολιτείες αποκάλυψε ένα ενδιαφέρον «παράδοξο». Όταν αυτές οι καλές προθέσεις μετατρέπονται σε υποχρεωτικούς κανόνες από τις κυβερνήσεις που χαράσσουν τις πολιτικές για το κλίμα, η δημόσια υποστήριξη τείνει να μειώνεται. Αναφερόμαστε σε κλιματικές πολιτικές που ωθούν τους ανθρώπους να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο ζουν, όπως με την κατανάλωση λιγότερου κρέατος, την απαγόρευση της κυκλοφορίας των αυτοκινήτων στα κέντρα των πόλεων ή την περικοπή των αεροπορικών ταξιδιών.

Όπως εξήγησαν οι συγγραφείς της μελέτης, η έρευνα δείχνει ότι ορισμένες πολιτικές που αποσκοπούν στην αλλαγή της προσωπικής συμπεριφοράς μπορούν να γυρίσουν μπούμερανγκ εάν οι άνθρωποι αισθάνονται ότι αναγκάζονται να συμμορφωθούν. Αντί να ενισχύσουν την περιβαλλοντική δέσμευση, τα μέτρα αυτά μπορούν να διαβρώσουν τις περιβαλλοντικές αξίες που ήδη είναι ριζωμένες σε αρκετούς ανθρώπους οι οποίοι επιλέγουν οικειοθελώς βιώσιμους τρόπους ζωής.

Οι ερευνητές εξέτασαν περισσότερους από 3.000 ανθρώπους στη Γερμανία, χρησιμοποιώντας ένα δείγμα που είχε σχεδιαστεί για να αντικατοπτρίζει τα δημογραφικά στοιχεία της χώρας. Οι συμμετέχοντες ρωτήθηκαν για μια σειρά πολιτικών για το κλίμα, αλλά και σχετικά με τους περιορισμούς της καραντίνας κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19, ώστε να υπάρξει μια σύγκριση.

Τα ευρήματα έδειξαν ότι οι εντολές που στόχευαν στις επιλογές του τρόπου ζωής, όπως οι απαγορεύσεις της κυκλοφορίας αυτοκινήτων στις πόλεις, μπορούν να προκαλέσουν ισχυρή αντίσταση, ακόμη και μεταξύ των ανθρώπων που ήδη προσπαθούν να ζήσουν με βιώσιμο τρόπο. Μάλιστα, οι ερωτηθέντες αντέδρασαν πιο αρνητικά στην επιβολή κλιματικών κανόνων παρά στους περιορισμούς της πανδημίας.

Η μελέτη περιγράφει αυτή την απάντηση ως «φαινόμενο παραγκωνισμού», όπου ο εξωτερικός έλεγχος από μία κυβέρνηση στην πραγματικότητα εκτοπίζει το εσωτερικό κίνητρο ενός ατόμου και έτσι η δυσαρέσκεια για τον έλεγχο παρακάμπτει το υπάρχον κίνητρο των ανθρώπων να κάνουν φιλικές προς το περιβάλλον επιλογές, όπως η ποδηλασία, η χρήση των δημόσιων συγκοινωνιών ή η μείωση της χρήσης ενέργειας στο σπίτι.

Αναμφισβήτητα, ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της μελέτης ήταν ότι η αντίθεση στις εντολές για το κλίμα ήταν ισχυρότερη από την αντίθεση στους περιορισμούς που είχαν επιβληθεί επί Covid-19. Οι ερευνητές κατέγραψαν 52% μεγαλύτερη αρνητική απάντηση στις πολιτικές για το κλίμα, παρά τις έντονες αντιδράσεις που δέχτηκαν πολλές κυβερνήσεις κατά τη διάρκεια της πανδημίας.

Όπως διαπιστώθηκε, όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι η αυτονομία τους απειλείται ή χάνεται λόγω άκαμπτων κανόνων, ενεργοποιείται μια αντίδραση απόρριψης γνωστή ως «αποστροφή ελέγχου». Τελικά, αυτό οδηγεί στην αντίσταση ενάντια σε αυτές τις πολιτικές. Πρόκειται για κάτι που θα μπορούσε να αποτελέσει προειδοποίηση για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής με βασικό μήνυμα ότι οι καταναγκαστικές προσεγγίσεις δεν είναι πάντα αποτελεσματικές.

Η αλλαγή του τρόπου ζωής εμφανίζεται συχνά σε συζητήσεις για το κλίμα, επειδή οι καθημερινές συνήθειες, όπως το πώς ταξιδεύουν οι άνθρωποι και το τι τρώνε, συμβάλλουν σημαντικά στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που προκαλούν υπερθέρμανση του πλανήτη. Η κατανάλωση κρέατος θεωρείται ένα σημαντικό μέρος αυτού.

Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) εκτιμά ότι η παραγωγή κρέατος και γαλακτοκομικών προϊόντων αντιπροσωπεύει περίπου το 14-15% των παγκόσμιων εκπομπών, κυρίως λόγω του μεθανίου από τα βοοειδή και τα εδάφη που απαιτούνται για την παραγωγή ζωοτροφών.

Οι μεταφορές είναι ένας άλλος σημαντικός παράγοντας. Παράγουν περίπου το ένα τέταρτο των παγκόσμιων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα που σχετίζονται με την ενέργεια, με τα ιδιωτικά αυτοκίνητα να είναι υπεύθυνα για το μεγαλύτερο μερίδιο, ενώ ένας σχετικά μικρός αριθμός τακτικών επιβατών είναι υπεύθυνοι για ένα μεγάλο ποσοστό των αεροπορικών εκπομπών.

Η μελέτη υποστηρίζει ότι ο τρόπος με τον οποίο έχουν σχεδιαστεί οι πολιτικές έχει σημασία. Η αντίσταση ήταν χαμηλότερη όταν οι άνθρωποι πίστευαν ότι μια πολιτική θα μείωνε πραγματικά τις εκπομπές, δεν θα εισέβαλε στην ιδιωτική ζωή και δεν αισθάνονταν ότι θα λειτουργούσε ως άμεσος περιορισμός της προσωπικής ελευθερίας.

Στη Γερμανία, για παράδειγμα, οι ερωτηθέντες ήταν λιγότερο αντίθετοι στους περιορισμούς στις πτήσεις μικρών αποστάσεων σε σύγκριση με άλλες πολιτικές, όπως την απαγόρευση της χρήσης αυτοκινήτων στις πόλεις, και αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι το ευρωπαϊκό σιδηροδρομικό δίκτυο παρέχει μια επαρκή εναλλακτική λύση για τις μετακινήσεις, κάτι που μπορεί να μην ισχύει σε χώρες όπως οι ΗΠΑ.