Για την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ η πιο ανήθικη πράξη ήταν η έλλειψη αυτογνωσίας· σε κάθε ευκαιρία το επαναλάμβανε τονίζοντας με πόσο κόπο η ίδια έκανε πυξίδα της το «γνώθι σαυτόν». Καθοριστικούς παράγοντες στον σχηματισμό της προσωπικότητάς της θεωρούσε τα οδυνηρά βιώματα της Κατοχής και τη συμμετοχή της στην Αντίσταση, μέσα από τις τάξεις της ΕΠΟΝ, με καθοδηγητή τον Χρήστο Πασαλάρη.

Απεχθανόταν τις ταμπέλες και τις κατηγοριοποιήσεις. «Είμαι αριστερή, γιατί όλα πρέπει να περάσουν από εκεί, αλλά και δεξιά, γιατί από εκεί όλα θα φτιάξουν», έλεγε σε πείσμα όλων όσοι κατά καιρούς προσπαθούσαν να την κατατάξουν στη μία ή στην άλλη πλευρά. Παραδεχόταν ότι πάλευε με τις φοβίες της: «Ανέκαθεν προσπαθούσα να μην τις δείξω σε κανέναν, ούτε στον άνδρα μου ούτε στην κόρη μου, ούτε στους συνεργάτες μου. Nα σταθώ απέναντί τους και να μη με πάρουν από κάτω». Συνδιαλέχθηκε με αρχηγούς κρατών, προσωπικότητες της τέχνης και διανοητές. Με βαθιά ελληνικότητα υπηρέτησε την ελεύθερη σκέψη. Η εργογραφία της στη βυζαντινολογία είναι ιδιαίτερα σημαντική και σημείο αναφοράς των μελετητών. Η ακαδημαϊκή πορεία της ήταν αξιοζήλευτη και η ζωή της σαν μυθιστόρημα: διαπρεπής βυζαντινολόγος, πρώτη γυναίκα πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, πρύτανης του Πανεπιστημίου της Ευρώπης, ακαδημαϊκός, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και του Εθνικού Θεάτρου, μεταξύ άλλων δραστηριοτήτων και διακρίσεων, και πάντα παθιασμένη με την Ιστορία. «Η Ιστορία δεν είναι επιφορτισμένη με την ευθύνη να λύνει τα προβλήματα του μέλλοντος. Απλώς, μας θυμίζει ποιες λύσεις επελέγησαν σε παρόμοιες καταστάσεις. Αλλά, Ιστορία που διδάσκει μόνο μία λύση είναι επικίνδυνη», είχε δηλώσει.

Οι γονείς της ήταν πρόσφυγες από την Προύσα της Μικράς Ασίας. Γεννήθηκε τον Αύγουστο του 1926 στον Βύρωνα, στον αριθμό 21 της οδού Κολοκοτρώνη. Αργότερα ο δρόμος μετονομάστηκε σε Ιωάννου Μεταξά και μετά έγινε πάλι Κολοκοτρώνη. «Αυτό για εμένα είναι η σύμπτυξη της μοίρας των λαών, που αλλάζουν τα καθεστώτα, τους συμμάχους και την Ιστορία τους την ίδια», έλεγε. Το πατρικό της ήταν φτωχικό και δεν είχε θέρμανση. Είχε όμως έναν γλυκό αναβρασμό: έξι παιδιά μοιράζονταν το ίδιο μικρό δωμάτιο. Η Ελένη έμαθε να γράφει και να διαβάζει πριν πάει στο σχολείο, ακούγοντας τα αδέλφια της.

Το 1945 μπήκε 13η στο Τμήμα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών· «Ευτυχώς, τότε μπορούσαμε ακόμα να δώσουμε εξετάσεις χωρίς το χαρτί κοινωνικών φρονημάτων», όπως είχε εξηγήσει. Ήταν άριστη φοιτήτρια, διάβαζε πολύ και κάπνιζε αδιάκοπα. Παρέα έκανε με τα αγόρια της Φιλοσοφικής και της Νομικής -τον Λιγνάδη, τον Κοτζιά, τον Σαββίδη, τον Σκαλιώρα, τον Λαμπρία-, και τα δέκα όλα κι όλα κορίτσια του Αρχαιολογικού: τη Λαμπράκη, την Πετσοπούλου, την Τσώση, την Ιωαννίδου, την Τορναρίτη. Είχε πάντα μαζί της ένα χάρτινο σκάκι για να παίζουν τις ώρες που δεν είχαν μάθημα, ενώ τα βράδια οι παρτίδες συνεχίζονταν στα βραχάκια του Ηρωδείου.

Το 1953, ως πτυχιούχος πλέον, αποφάσισε να φύγει για το Παρίσι, καθώς οι γυναίκες δεν είχαν τότε πρόσβαση στην Αρχαιολογική Υπηρεσία. Εκεί συνέχισε τις σπουδές της στην Ecole des Hautes Etudes και αφοσιώθηκε στην έρευνα των πηγών του Βυζαντίου. Τρία χρόνια μετά γνώρισε τον Ζακ Αρβελέρ, φυσικοχημικό από μεγαλοαστική παρισινή οικογένεια, του οποίου οι στενοί φίλοι ήταν ο Πωλ Ελυάρ, ο Λουί Αραγκόν και η Σιμόν ντε Μποβουάρ. Παντρεύτηκαν το 1958. Τον Απρίλιο του 1964, όταν παρέδωσε στον καθηγητή της Πωλ Λεμέρλ τη διατριβή της, ήταν εννέα μηνών έγκυος. Την επομένη, στις 11 του μήνα, γέννησε τη Μαρί-Ελέν.

Έγινε καθηγήτρια στη Σορβόννη το 1967. Η ίδια είχε περιγράψει στη βιογραφία της «600 μολύβια και 10 βιβλία» τις 126 επισκέψεις που έκανε σε καθηγητές πριν την εκλογή της. Ο Ανρί Βαν Εφαντέρ της είπε: «Δεν θα ψηφίσω σένα, αλλά τον φίλο μου τον Μπομπέρ, που είναι Γάλλος και πρύτανης στην Μπρεστ». Η Ζακλίν ντε Ρομιγύ της ανέφερε: «Είμαστε πολλές γυναίκες». Ωστόσο, ένας καθηγητής ισπανικών την ψήφισε επειδή είχαν την ίδια προφορά, ενώ ο δεξιός καθηγητής Ντελόρφ την επέλεξε για το εντυπωσιακό επιστημονικό της έργο.

Μόλις διορίστηκε, συνάντησε τους φοιτητές της λέγοντάς τους: «Παιδιά, ήρθα να δούμε τι θα κάνουμε εφέτος· είμαι η καθηγήτρια στα Βυζαντινά». Παρά την αρχική δυσπιστία τους, τους κέρδισε αμέσως. Όταν ένας συνάδελφός της την επέπληξε γιατί χαιρετούσε τους φοιτητές, εκείνη δεν πτοήθηκε. Έναν χρόνο μετά ξέσπασε ο Μάης του '68. Το 1976 έγινε η πρώτη γυναίκα πρύτανης στην ιστορία του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, εμφανιζόμενη στη δεξίωση με κίτρινο σμόκιν. Η διοικητική της αρχή ήταν: «Ουδέποτε στέλνω γραμματείς ή βοηθούς μου σε ανώτερο. Πάντα, εγώ μπροστά, και “το πρόσωπο σπαθί”, όπως μου έλεγε ο πατέρας μου».

Στο σπίτι της μαγείρευε τις δικές της συνταγές, με δημοφιλέστερο πιάτο τις λαδερές αγκινάρες. «Έτσι λανσαρίστηκε ως πρώτο πιάτο στα περισσότερα καθωσπρέπει γαλλικά σπίτια», έλεγε. Η φιλία της με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή γεννήθηκε στο Παρίσι και έγινε ισχυρή. Τον περιέγραφε ως «Δωρικό» και θυμόταν την απορία του για το Μακεδονικό: «Δεν μου λες, τι έχουν πάθει όλοι αυτοί για τη Μακεδονία; Εγώ Μακεδόνας, Πρόεδρος της Δημοκρατίας, μίλησα; Αυτοί γιατί μιλάνε;». Συνέκρινε τον Καραμανλή με τον Ντε Γκωλ και τον Ανδρέα Παπανδρέου με τον Μιτεράν.

Μετά τον θάνατο του Ζακ το 2010, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ επέστρεψε οριστικά στις ελληνικές της ρίζες. Το μήνυμά της προς τη νέα γενιά είναι να βγάλουν τη λέξη «αδύνατο» από το λεξιλόγιό τους: «Όλα όσα πέτυχα στη ζωή μου τα κατάφερα γιατί δεν ήξερα πως ήταν αδύνατα, ποτέ δεν μου πέρασε αυτό από το μυαλό. Επίσης, να έχουν τα πόδια τους στη γη και το βλέμμα τους ψηλά. Απ’ όλα τα ζωντανά, μόνο ο άνθρωπος μπορεί να κοιτάξει τον ουρανό…»